Στη Σενζέν της Κίνας, τρεις άνδρες κάθισαν γύρω από ένα τραπέζι για να συζητήσουν το μέλλον της παγκόσμιας ασφάλειας. Στο Βερολίνο, την ίδια ημέρα, οι Ευρωπαίοι ηγέτες συναντιούνταν για να υπερασπιστούν τη θέση τους σε έναν πόλεμο που διεξάγεται στην ίδια τους την ήπειρο.
Στην πρώτη συνάντηση βρίσκονταν οι πρόεδροι των Ηνωμένων Πολιτειών, της Κίνας και της Ρωσίας. Στη δεύτερη, οι κυβερνήσεις που έχουν αναλάβει μεγάλο μέρος της στήριξης της Ουκρανίας και που εξακολουθούν να εξαρτώνται από την Ουάσιγκτον για την ασφάλειά τους.
Η εικόνα θα ήταν σχεδόν κωμική, αν δεν ήταν τόσο ανησυχητική.
Ο Ντόναλντ Τραμπ χαιρέτισε τον Βλαντίμιρ Πούτιν ως φίλο του. Ο Σι Τζινπίνγκ φιλοξένησε τους δύο ηγέτες, παρουσιάζοντας την Κίνα ως δύναμη σταθερότητας. Και η Ευρώπη, η οποία επί χρόνια επικαλείται τη στρατηγική της αυτονομία, περίμενε να ενημερωθεί για το περιεχόμενο μιας συνάντησης που αφορούσε άμεσα τα συμφέροντά της.
Δεν ήταν μια νέα Γιάλτα. Κανένας νέος χάρτης δεν παρουσιάστηκε και καμία συμφωνία για μοίρασμα του κόσμου δεν ανακοινώθηκε.
Το πρόβλημα για την Ευρώπη είναι ότι δεν χρειαζόταν να συμβεί τίποτα από αυτά για να φανεί πόσο περιορισμένη έχει γίνει η επιρροή της.
Τρεις ηγέτες, μια διακήρυξη χωρίς τους πολέμους
Η πρώτη τριμερής συνάντηση Τραμπ, Σι και Πούτιν, στις 19 Νοεμβρίου, διήρκεσε περίπου 80 λεπτά.
Η κοινή διακήρυξη περιλαμβάνει τέσσερα σημεία: μεταρρύθμιση του ΟΗΕ, αύξηση της προσφοράς πετρελαϊκών προϊόντων, διάλογο για τον περιορισμό των πυρηνικών κινδύνων και προειδοποίηση προς το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο να μην καταχράται τη δικαιοδοσία του.
Δεν υπάρχει συγκεκριμένη συμφωνία για τον τερματισμό του πολέμου στην Ουκρανία. Δεν υπάρχει λύση για το Ιράν. Ούτε καν αναφορά στις δύο συγκρούσεις μέσα στο τελικό κείμενο.
Είναι μια αξιοσημείωτη παράλειψη για τρεις ηγέτες που παρουσιάστηκαν ως εγγυητές της παγκόσμιας ειρήνης. Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι η αναφορά στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο.
Ο Πούτιν καταζητείται από το Δικαστήριο για την παράνομη μεταφορά και απέλαση παιδιών από κατεχόμενες περιοχές της Ουκρανίας, κατηγορίες που η Μόσχα απορρίπτει. Ο Τραμπ έχει επίσης συγκρουστεί επανειλημμένα με το Δικαστήριο.
Και όμως, στην κοινή διακήρυξη, εκείνο που κρίνεται σκόπιμο να τονιστεί είναι η προστασία των κρατικών αξιωματούχων από την ενδεχόμενη κατάχρηση δικαιοδοσίας διεθνών θεσμών.
Η αντίφαση είναι κραυγαλέα. Οι ηγέτες επικαλούνται το διεθνές δίκαιο ως θεμέλιο της σταθερότητας, αλλά ταυτόχρονα αμφισβητούν τη λειτουργία ενός από τους μηχανισμούς που μπορούν να ελέγχουν τις πράξεις της εξουσίας τους.
Μιλούν για την ειρήνη χωρίς να δεσμεύονται για τον τερματισμό των πολέμων. Μιλούν για θεσμούς, με πρώτη τους έγνοια τα όρια της δικαιοδοσίας τους.
Ο Πούτιν βγαίνει από την απομόνωση, η Ευρώπη αναζητά πρόσκληση
Για τον Ρώσο πρόεδρο, η συνάντηση απέφερε ένα άμεσο διπλωματικό όφελος.
Ύστερα από σχεδόν πέντε χρόνια πολέμου στην Ουκρανία, εμφανίστηκε δίπλα στους ηγέτες των ΗΠΑ και της Κίνας ως ισότιμος συνομιλητής για την παγκόσμια ασφάλεια.
Η δημόσια οικειότητα του Τραμπ με τον Πούτιν είχε ιδιαίτερη πολιτική βαρύτητα. Την ίδια ώρα που οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις επιχειρούν να διατηρήσουν την πίεση προς τη Μόσχα, ο Αμερικανός πρόεδρος προσέφερε στον Ρώσο ομόλογό του μια εικόνα διεθνούς αναγνώρισης. Στο Βερολίνο, η αντίδραση ήταν χαρακτηριστική.
Ο Πολωνός πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουσκ δήλωσε ότι ο Πούτιν δεν είναι και δεν θα γίνει φίλος της Ευρώπης. Η πρωθυπουργός της Δανίας Μέτε Φρεντέρικσεν προειδοποίησε ότι η συνάντηση ενδέχεται να ενθαρρύνει ακόμη περισσότερο τη Μόσχα.
Οι ανησυχίες τους δεν είναι αβάσιμες. Δεν σημαίνουν, όμως, ότι η διπλωματική επικοινωνία μεταξύ πυρηνικών δυνάμεων είναι από μόνη της αρνητική. Το πρόβλημα αρχίζει όταν οι συνομιλίες για την ασφάλεια μιας χώρας γίνονται χωρίς τη συμμετοχή της και χωρίς σαφείς δεσμεύσεις για την προστασία της κυριαρχίας της.
Η Ουκρανία δεν ήταν παρούσα στη Σεντσέν. Ούτε οι Ευρωπαίοι σύμμαχοί της.
Και παρότι δεν προέκυψε κάποια δεσμευτική συμφωνία εις βάρος τους, η απουσία τους ανέδειξε μια βαθύτερη πολιτική πραγματικότητα: η δυνατότητα της Ευρώπης να επηρεάζει τις αποφάσεις για την ίδια της την ασφάλεια εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις διαθέσεις της Ουάσιγκτον.
Η αυτονομία που σταματά στον λογαριασμό
Οι ευρωπαϊκές ηγεσίες μιλούν όλο και συχνότερα για στρατηγική αυτονομία. Τα πραγματικά δεδομένα, ωστόσο, περιγράφουν μια διαφορετική εικόνα.
Σύμφωνα με το SIPRI, το 58% των εισαγωγών μεγάλων οπλικών συστημάτων των ευρωπαϊκών χωρών του ΝΑΤΟ την περίοδο 2021–2025 προήλθε από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Στην ενέργεια, η εξάρτηση είναι εξίσου αποκαλυπτική.
Μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, η ΕΕ επιχείρησε να περιορίσει δραστικά την εξάρτησή της από το ρωσικό φυσικό αέριο. Το 2025, όμως, το 58% των ευρωπαϊκών εισαγωγών υγροποιημένου φυσικού αερίου προερχόταν από τις ΗΠΑ, σύμφωνα με τον ευρωπαϊκό ρυθμιστή ενέργειας ACER.
Η απομάκρυνση από έναν προμηθευτή που χρησιμοποιούσε την ενέργεια ως γεωπολιτικό όπλο ήταν αναγκαία. Αυτό δεν σημαίνει ότι η δημιουργία μιας νέας, τόσο μεγάλης εξάρτησης μπορεί να θεωρείται ολοκληρωμένη ενεργειακή στρατηγική. Το ίδιο ισχύει και για την άμυνα.
Η Ευρώπη αγοράζει αμερικανικό στρατιωτικό εξοπλισμό, εξαρτάται από αμερικανικές δυνατότητες και στηρίζεται στην αμερικανική ομπρέλα ασφαλείας. Την ίδια στιγμή, ανακαλύπτει ότι ο πρόεδρος των ΗΠΑ μπορεί να αντιμετωπίζει τον βασικό γεωπολιτικό της αντίπαλο ως προνομιακό συνομιλητή.
Δεν μπορείς να παραχωρείς επί δεκαετίες κρίσιμα εργαλεία της ανεξαρτησίας σου και ύστερα να εκπλήσσεσαι που δεν καθορίζεις μόνος σου την εξωτερική σου πολιτική.
Η αντίφαση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία όταν εξετάσει κανείς ποιος πληρώνει αυτές τις επιλογές.
Οι αμυντικές δαπάνες, οι ενεργειακές ανατιμήσεις και η ανάγκη για δημόσιες επενδύσεις δεν αποτελούν ανεξάρτητες συζητήσεις. Αφορούν τους ίδιους κρατικούς προϋπολογισμούς και τις ίδιες κοινωνίες.
Μια Ευρώπη που αναζητά την ασφάλεια αποκλειστικά μέσα από περισσότερους εξοπλισμούς, χωρίς να ενισχύει αντίστοιχα τη βιομηχανική, ενεργειακή και διπλωματική της αυτονομία, κινδυνεύει να πληρώνει όλο και ακριβότερα μια εξάρτηση που παραμένει ανέπαφη.
Η Ευρώπη δεν είναι αθώος παρατηρητής
Θα ήταν βολικό να αποδοθεί ολόκληρη η ευρωπαϊκή αδυναμία στον Ντόναλντ Τραμπ.
Μόνο που ο Τραμπ δεν δημιούργησε από το μηδέν τις εξαρτήσεις της Ευρώπης. Τις βρήκε έτοιμες.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει μία από τις μεγαλύτερες αγορές του πλανήτη, σημαντική βιομηχανική και τεχνολογική βάση και τεράστια δυνατότητα οικονομικής επιρροής. Παρ’ όλα αυτά, παραμένει κατακερματισμένη σε κρίσιμα ζητήματα εξωτερικής πολιτικής και άμυνας.
Οι κυβερνήσεις της συμφωνούν συχνά ότι χρειάζεται κοινή στρατηγική. Διαφωνούν όταν πρέπει να αποφασίσουν ποιος θα τη χρηματοδοτήσει, ποιος θα ωφεληθεί και ποιος θα παραχωρήσει μέρος της εθνικής του εξουσίας.
Και κυρίως, η ευρωπαϊκή αυτονομία αντιμετωπίζεται συχνά ως υπόθεση στρατιωτικής ισχύος, λες και δεν προϋποθέτει ενεργειακή ασφάλεια, παραγωγική επάρκεια, ισχυρούς δημόσιους θεσμούς και κοινωνίες που μπορούν να αντέξουν το κόστος των γεωπολιτικών συγκρούσεων.
Για χώρες όπως η Ελλάδα, αυτές οι αποφάσεις δεν είναι αφηρημένες ασκήσεις εξωτερικής πολιτικής. Καθορίζουν το κόστος της ενέργειας, τις προτεραιότητες του προϋπολογισμού, τις αμυντικές προμήθειες και τελικά τους πόρους που απομένουν για τις κοινωνικές ανάγκες.
Η ανάγκη για ευρωπαϊκή αυτονομία δεν σημαίνει υποχωρήσεις απέναντι στη ρωσική εισβολή ούτε αυταπάτες για τις επιδιώξεις της Κίνας. Σημαίνει τη δυνατότητα διαμόρφωσης ανεξάρτητων αποφάσεων, με βάση το διεθνές δίκαιο, την ειρήνη και τα συμφέροντα των ευρωπαϊκών κοινωνιών, αντί της αυτόματης προσαρμογής στις επιλογές οποιασδήποτε μεγάλης δύναμης.
Η συνάντηση της Σενζέν δεν ξαναμοίρασε τον κόσμο. Ανέδειξε, όμως, ποιοι έχουν τη δυνατότητα να διεκδικούν πρωταγωνιστικό ρόλο και ποιοι εξακολουθούν να αναζητούν εγγυήσεις από τρίτους.
Η Ευρώπη δεν έμεινε έξω από το τραπέζι επειδή κάποιος ξέχασε να της στείλει πρόσκληση. Έμεινε έξω γιατί επί δεκαετίες οι ηγεσίες της αντιμετώπισαν την πολιτική εξάρτηση ως αποδεκτό τίμημα της ασφάλειας.
Τώρα που ο λογαριασμός φτάνει, καλούνται να τον πληρώσουν ξανά οι ευρωπαϊκές κοινωνίες. Και αυτή τη φορά δεν αρκεί να αποκαλούν την εξάρτηση «στρατηγική συμμαχία».





