Γράφει ο Λάμπρος Α. Φλιτούρης
Τι συμβαίνει σήμερα με τα κόμματα της Αριστεράς και της Κεντροαριστεράς στην Ελλάδα; Παρακολουθούμε έναν πολιτικό χώρο που αναγνωρίζει, τουλάχιστον στα λόγια, την ανάγκη μιας εναλλακτικής απέναντι στη σημερινή κυβερνητική κυριαρχία, αλλά δυσκολεύεται ακόμη και να προσδιορίσει το πεδίο μιας στοιχειώδους συνεννόησης. Οι διαφορετικές πολιτικές παραδόσεις, οι πραγματικές προγραμματικές αντιθέσεις, οι προσωπικές συγκρούσεις και τα τραύματα του πρόσφατου παρελθόντος συνυπάρχουν με την αγωνία της κομματικής αυτοσυντήρησης. Κάθε πολιτικός σχηματισμός επιδιώκει να διαφυλάξει την αυτονομία του, να ενισχύσει τη διαπραγματευτική του θέση, να κατοχυρώσει τον δικό του χώρο. Εκείνο που παραμένει ανοιχτό είναι αν το άθροισμα αυτών των επιμέρους στρατηγικών μπορεί να παραγάγει μια συλλογική πολιτική προοπτική.
Η πρόταση που ακούγεται από πολλές πλευρές είναι απλή: βρείτε τα! Δεν πρόκειται για έκκληση σε μια άνευ όρων συγκόλληση κομματικών μηχανισμών. Οι ιδεολογικές διαφορές δεν εξαφανίζονται με επικλήσεις στην ενότητα. Ούτε μια εκλογική συνεργασία μπορεί από μόνη της να αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη της κοινωνίας. Το ζήτημα, ωστόσο, είναι αν οι διαφορές αποτελούν αφετηρία πολιτικού διαλόγου ή μετατρέπονται σε μόνιμη δικαιολογία για την αδυναμία οποιασδήποτε κοινής δράσης. Εδώ ακριβώς αισθάνομαι ότι συναντιούνται οι εκδοχές ενός «μπροχικού» υπνοβατισμού. Από τη μία, η προσήλωση στην επιμέρους στρατηγική, χωρίς επαρκή εκτίμηση των συνολικών συνεπειών. Από την άλλη, η σταδιακή απώλεια ενός κοινού πολιτικού και αξιακού ορίζοντα, πέρα από τις θεμιτές διακηρύξεις περί κοινωνικής δικαιοσύνης, δημοκρατίας και προόδου.
Οι πιθανές συνέπειες αυτής της κατάστασης δεν περιορίζονται στην εκλογική αριθμητική. Ένα ενδεχόμενο είναι η παράταση της κυριαρχίας της Νέας Δημοκρατίας και του πολιτικού συστήματος που έχει διαμορφωθεί γύρω από τον Κυριάκο Μητσοτάκη, ακόμη και σε συνθήκες κοινωνικής δυσαρέσκειας. Υπάρχει, όμως, και ένα διαφορετικό, βαθύτερα ανησυχητικό ενδεχόμενο: η Ακροδεξιά να διεκδικήσει τον ρόλο της ουσιαστικής κοινωνικής αντιπολίτευσης, χωρίς να χρειάζεται απαραίτητα να κατακτήσει την αντίστοιχη κοινοβουλευτική θέση. Η κοινωνική αντιπολίτευση δεν ασκείται αποκλειστικά στις αίθουσες της Βουλής. Συγκροτείται στις γειτονιές, στους χώρους εργασίας, στα πανεπιστήμια, στα κοινωνικά δίκτυα, στις καθημερινές συζητήσεις. Εκεί όπου διαμορφώνονται οι αντιλήψεις για την εξουσία, την αδικία, την ταυτότητα και την κοινωνική σύγκρουση. Η Ακροδεξιά μπορεί να επιχειρήσει να μετατρέψει την ανασφάλεια σε φόβο, την αγανάκτηση σε μνησικακία και τη δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς σε συνολική αμφισβήτηση της δημοκρατικής τους νομιμοποίησης. Εμφανίζεται ως αντισυστημική δύναμη, ακόμη και όταν οι προτάσεις της δεν αμφισβητούν τις οικονομικές και κοινωνικές σχέσεις που παράγουν τις ανισότητες. Αυτός είναι ένας κίνδυνος που δεν μπορεί να αποτιμηθεί μόνο με δημοσκοπικά ποσοστά. Αφορά τη δυνατότητα της Ακροδεξιάς να επηρεάζει τον δημόσιο λόγο, να κανονικοποιεί τον αυταρχισμό και να διεκδικεί την εκπροσώπηση κοινωνικών ομάδων που αισθάνονται εγκαταλελειμμένες από τις παραδοσιακές πολιτικές δυνάμεις.
Η ανάγνωση του ιστορικού Κρίστοφερ Κλαρκ για τις συνθήκες που οδήγησαν στον Μεγάλο Πόλεμο μάς υπενθυμίζει ότι οι ιστορικές εξελίξεις δεν είναι πάντοτε προϊόν συνειδητού σχεδιασμού. Συχνά προκύπτουν από τη συσσώρευση μικρότερων επιλογών, την αδράνεια και την αδυναμία συντονισμού. Ο Μπροχ, στους δικούς του «Υπνοβάτες», προσθέτει κάτι ακόμη πιο ανησυχητικό: όταν διαλύεται το κοινό αξιακό έδαφος μιας κοινωνίας, το κενό δεν παραμένει αναγκαστικά κενό. Μπορεί να το καταλάβουν δυνάμεις που δεν ενδιαφέρονται να το ανασυγκροτήσουν δημοκρατικά.
Το ερώτημα, επομένως, για την ελληνική Αριστερά και Κεντροαριστερά δεν είναι ποιος θα συνεργαστεί με ποιον, με ποιους όρους και υπό ποια ηγεσία. Είναι αν μπορούν να διαμορφώσουν έναν κοινό τόπο πολιτικής παρέμβασης, ικανό να συνδέσει τα κοινωνικά αιτήματα με μια πειστική προοπτική αλλαγής. Η πρόταση της Αριστερής Συμπαράταξης όπως διατυπώθηκε τόσο πριν την ίδρυσή της (με το Μανιφέστο) όσο και με την ιδρυτική της διακήρυξη είχε αυτή την προοπτική. Ο κύκλος οργάνωσης του νέου κόμματος έχει κλείσει και όπως ορθά ανέφερε ο Α.Τσίπρας είναι η ώρα διάχυσης του προγράμματος. Οι μήνες που ακολουθούν είναι κρίσιμοι για να κερδηθεί ένα δύσκολο στοίχημα. Το ΠΑΣΟΚ από την άλλη έχει επεξεργαστεί ένα σοβαρό πρόγραμμα, αρκετά ρεαλιστικό, άλλα κοινωνικά άτολμο και ως εκ τούτου ανεπαρκές. Την ίδια ώρα που οι τηλεοπτικές ξιφομαχίες εντείνονται, οι άνθρωποι δίπλα μας αναρωτιούνται γιατί οι δύο χώροι (και όλοι οι κομματικοί σχηματισμοί που τους εκπροσωπούν) δεν τολμούν να συνομιλήσουν σε όλα τα επίπεδα. Το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι μόνο η επόμενη κυβέρνηση. Είναι ποιος θα εκφράσει, ποιος θα οργανώσει και, τελικά, προς ποια κατεύθυνση θα οδηγήσει τη συσσωρευμένη κοινωνική δυσαρέσκεια.
Οι υπνοβάτες της ιστορίας δεν είναι κατ’ ανάγκην εκείνοι που αγνοούν τον κίνδυνο. Είναι συχνά εκείνοι που τον αναγνωρίζουν, αλλά συνεχίζουν να συμπεριφέρονται σαν να αφορά κάποιον άλλον.
* Ο Λάμπρος Α. Φλιτούρης ειναι Αν.Καθηγητής ευρωπαϊκής ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων
Οι απόψεις που εκφράζονται στα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν αποκλειστικά τους αρθρογράφους.
