Η διαδρομή Λιβύης-Κρήτης δεν εμφανίστηκε ξαφνικά. Γι’ αυτό η συζήτηση πρέπει να αφορά την προετοιμασία και όχι τον αιφνιδιασμό.
Γράφει η Ζαχαρούλα Τσιριγώτη*
Μήπως κάνουμε πάλι σαν να μην ξέραμε;
Υπάρχει κάτι που με προβληματίζει στη συζήτηση για τις μεταναστευτικές ροές προς την Κρήτη. Όχι οι διαφωνίες, ούτε η πολιτική αντιπαράθεση. Αυτά είναι αναμενόμενα. Με προβληματίζει η αίσθηση ότι κάθε φορά ξεκινάμε από την αρχή, σαν να μην έχουμε ξαναζήσει κάτι παρόμοιο.
Τις τελευταίες εβδομάδες ακούμε ξανά ότι η Λιβύη δεν συνεργάζεται, ότι τα κυκλώματα διακινητών εκμεταλλεύονται την αστάθεια της περιοχής και ότι οι ροές αυξάνονται. Όλα αυτά είναι αλήθεια. Είναι όμως αλήθειες γνωστές εδώ και χρόνια.
Η πολιτική αστάθεια στη Λιβύη δεν προέκυψε χθες. Ούτε η διαδρομή Ανατολικής Λιβύης-Κρήτης εμφανίστηκε ξαφνικά. Καταγράφεται σταθερά από το 2023, ενώ η Frontex έχει επισημάνει ότι τα τελευταία χρόνια η Κρήτη αναδεικνύεται σταδιακά σε νέο σημείο πίεσης για τα εξωτερικά σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Αυτό σημαίνει ότι δεν βρισκόμαστε μπροστά σε έναν απρόβλεπτο κίνδυνο. Βρισκόμαστε μπροστά σε μια εξέλιξη που μπορούσε να διαπιστωθεί, να αναλυθεί και να αντιμετωπιστεί εγκαίρως.
Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η ουσία του προβλήματος.
Μια εμπειρία που δεν έπρεπε να πάει χαμένη
Η χώρα δεν στερείται γνώσης ούτε εμπειρίας. Το 2015 η Ελλάδα βρέθηκε αντιμέτωπη με τη μεγαλύτερη προσφυγική κρίση που γνώρισε η Ευρώπη μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Η κρίση εκείνη έκλεισε με μια ευρωπαϊκή λύση, τη Δήλωση ΕΕ-Τουρκίας του 2016, η οποία προέβλεπε την υποχρέωση της Τουρκίας να περιορίζει τις παράτυπες διελεύσεις και να δέχεται επιστροφές όσων δεν δικαιούνταν διεθνή προστασία. Παρά τις αδυναμίες της, διαμόρφωσε μια κατάσταση σαφώς πιο διαχειρίσιμη από εκείνη των προηγούμενων ετών.
Καμία σύγκριση δεν μπορεί να γίνει ως προς την κλίμακα ή τα χαρακτηριστικά των δύο περιόδων. Ωστόσο, εκείνη η κρίση άφησε μια πολύτιμη παρακαταθήκη τεχνογνωσίας στη διαχείριση μικτών μεταναστευτικών και προσφυγικών ροών.
Μάλιστα, πολλά από τα εργαλεία, τις διαδικασίες και τις πρακτικές που αναπτύχθηκαν εκείνα τα χρόνια αξιοποιήθηκαν σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Η Ελλάδα δεν ήταν μόνο μια χώρα που δέχθηκε πιέσεις. Ήταν και μια χώρα που, μέσα από την εμπειρία, συνέβαλε στη διαμόρφωση διαδικασιών για τη διαχείριση σύνθετων μεταναστευτικών φαινομένων.
Αναρωτιέται κανείς αν αυτή η εμπειρία αξιοποιήθηκε όσο θα έπρεπε τα τελευταία χρόνια. Αν τα διδάγματα μιας δύσκολης περιόδου ενσωματώθηκαν πραγματικά στον κρατικό σχεδιασμό ή αν αγνοήθηκαν.
Το μεταναστευτικό δεν είναι μόνο ζήτημα ασφάλειας
Η μεταναστευτική πολιτική δεν μπορεί να λειτουργεί μόνο ως διαχείριση έκτακτων περιστατικών. Χρειάζεται πρόβλεψη, προσαρμογή, ετοιμότητα και θεσμική συνέχεια.
Ταυτόχρονα, η συζήτηση για το μεταναστευτικό δεν μπορεί να περιορίζεται αποκλειστικά στη διάσταση της ασφάλειας. Η αποτελεσματική προστασία των συνόρων είναι υποχρέωση αλλά και αναγκαία προϋπόθεση για την εύρυθμη λειτουργία του κράτους. Εξίσου αναγκαία, όμως, είναι η τήρηση των διεθνών υποχρεώσεων της χώρας, ο σεβασμός του διεθνούς δικαίου και η προστασία της ανθρώπινης ζωής. Η πρόκληση δεν είναι να επιλέξουμε ανάμεσα στην ασφάλεια και τον ανθρωπισμό, αλλά να διαμορφώσουμε πολιτικές που υπηρετούν ισόρροπα και τους δύο στόχους.
Οι εύκολες απαντήσεις δεν λύνουν ποτέ σύνθετα προβλήματα. Και το μεταναστευτικό είναι, πάνω απ’ όλα, ένα σύνθετο ζήτημα που απαιτεί αποτελεσματικότητα, ρεαλισμό, εφαρμοσιμότητα και ανθρωπιά στον ίδιο βαθμό.
Αυτό που ζητά σήμερα η Κρήτη
Η κατάσταση στην Κρήτη ήταν γνωστή εδώ και καιρό. Δεν χρειάζεται επικοινωνιακή διαχείριση, αλλά πρακτικές απαντήσεις. Χρειάζονται επαρκείς υποδομές πρώτης υποδοχής, συντονισμό με την αυτοδιοίκηση, ενίσχυση των επιχειρησιακών δυνατοτήτων των υπηρεσιών και έναν σαφή σχεδιασμό για το τι θα συμβεί αν οι ροές συνεχίσουν να αυξάνονται.
Παράλληλα, απαιτείται μια πιο ενεργητική ευρωπαϊκή στρατηγική. Η Ελλάδα δεν μπορεί να αντιμετωπίσει μόνη της τις συνέπειες της λιβυκής αστάθειας. Οφείλει να διεκδικήσει μεγαλύτερη ευρωπαϊκή εμπλοκή, αποτελεσματικότερη συνεργασία με τις χώρες προέλευσης και διέλευσης και κοινές πρωτοβουλίες απέναντι στα δίκτυα διακίνησης που εκμεταλλεύονται ανθρώπους και θεσμικά κενά.
Η κατάσταση στη Λιβύη εξακολουθεί να επηρεάζει τις μεταναστευτικές διαδρομές στην περιοχή. Όμως η επίκληση αυτής της πραγματικότητας δεν αρκεί. Η εξωτερική πίεση μπορεί να εξηγεί ένα μέρος του προβλήματος, δεν μπορεί όμως να υποκαθιστά τον σχεδιασμό που οφείλει να υπάρχει στο εσωτερικό.
Τι δεν κάναμε ενώ γνωρίζαμε;
Η μεταναστευτική πίεση στην Κρήτη είναι μια πραγματική πρόκληση. Όμως δεν εμφανίστηκε από το πουθενά. Γι’ αυτό τι βασικό ερώτημα είναι γιατί δεν αξιοποιήσαμε όσα ήδη γνωρίζαμε.
Προσωπικά, δυσκολεύομαι να δεχθώ ότι μια χώρα που βρέθηκε στην πρώτη γραμμή της μεγαλύτερης προσφυγικής κρίσης της σύγχρονης Ευρώπης μπορεί να εκπλήσσεται κάθε φορά που μια νέα μεταναστευτική διαδρομή αποκτά δυναμική. Δεν πιστεύω ότι μας λείπει η γνώση. Ούτε ότι μας λείπει η εμπειρία. Αυτά τα αποκτήσαμε με δύσκολο τρόπο τις προηγούμενες δεκαετίες.
Αυτό που μένει να αποδειχθεί είναι αν έχουμε τη βούληση να μετατρέπουμε τη γνώση σε πρόβλεψη και την εμπειρία σε πολιτική. Γιατί οι κρίσεις δεν δοκιμάζουν μόνο τις δυνατότητες ενός κράτους. Δοκιμάζουν και τη μνήμη του.
Η αλήθεια είναι ότι η στρατηγική δεν κρίνεται μόνο από τις εξαγγελίες. Κρίνεται και από τη συνέπεια. Το μεταναστευτικό απαιτεί συνέχεια στρατηγικής. Όμως από το 2023 μέχρι σήμερα το Υπουργείο Μετανάστευσης έχει αλλάξει τέσσερις πολιτικούς Υπουργούς. Κάθε νέα πολιτική ηγεσία φέρνει τις δικές της προτεραιότητες. Έτσι, η διαχείριση συχνά μοιάζει περισσότερο με διαδοχικές επανεκκινήσεις παρά με εφαρμογή ενός σταθερού εθνικού σχεδίου. Όταν αλλάζουν διαρκώς τα πρόσωπα και οι κατευθύνσεις, είναι δύσκολο να οικοδομηθεί μια συνεκτική εθνική στρατηγική με ορίζοντα μεγαλύτερο από τον επόμενο ανασχηματισμό.
Και αν υπάρχει ένα μάθημα που θα έπρεπε να έχουμε κρατήσει από το 2015, είναι ότι καμία εμπειρία δεν έχει πραγματική αξία αν μένει στο αρχείο. Η Ελλάδα πέρασε μέσα από τη δυσκολότερη προσφυγική κρίση της σύγχρονης ιστορίας της και απέκτησε πολύτιμη γνώση για τη διαχείριση σύνθετων μεταναστευτικών και προσφυγικών ροών. Το ζητούμενο σήμερα δεν είναι να ξανακάνουμε τις ίδιες συζητήσεις, αλλά να αξιοποιήσουμε όσα μάθαμε, πριν οι εξελίξεις μάς προλάβουν για άλλη μία φορά.
Γι’ αυτό και το πραγματικό ερώτημα σήμερα δεν είναι αν η Λιβύη είναι ασταθής. Το γνωρίζουμε. Το ερώτημα είναι αν η Ελλάδα αξιοποίησε τον χρόνο, τη γνώση και την εμπειρία που είχε στη διάθεσή της. Γιατί η Κρήτη δεν χρειάζεται άλλες διαπιστώσεις. Χρειάζεται σχέδιο.
*Η Ζαχαρούλα Τσιριγώτη είναι αντιστράτηγος ε.α., τομεάρχης Μεταναστεευτικής Πολιτικής της ΕΛΑΣ.
