Η Ευρώπη ανακάλυψε ξαφνικά ότι η ψηφιακή της κυριαρχία βρίσκεται στα χέρια άλλων. Όχι επειδή της την αφαίρεσαν, αλλά επειδή επί δεκαετίες επέλεγε να αγοράζει την τεχνολογία που θα μπορούσε να αναπτύσσει η ίδια. Τώρα, μπροστά στην επανάσταση της τεχνητής νοημοσύνης, οι Βρυξέλλες υπόσχονται ανεξαρτησία, ενώ ταυτόχρονα πιέζουν για ταχύτερη υιοθέτηση συστημάτων που ελέγχονται από αμερικανικούς κολοσσούς.
Δεν πρόκειται για μια απλή αντίφαση της ευρωπαϊκής πολιτικής. Είναι το αποτέλεσμα ενός οικονομικού μοντέλου που αντιμετώπισε τις ψηφιακές υποδομές ως ακόμη μία αγορά, μέχρι τη στιγμή που αποδείχθηκε ότι όποιος ελέγχει την αγορά μπορεί να καθορίζει και τους όρους λειτουργίας της οικονομίας.
Όπως αναδεικνύουν οι Financial Times, η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα δίλημμα: για να αυξήσει την παραγωγικότητά της χρειάζεται την αμερικανική τεχνολογία, αλλά όσο περισσότερο τη χρησιμοποιεί τόσο βαθύτερα εξαρτάται από αυτήν.
Μια αγορά με τρεις ιδιοκτήτες
Η εξάρτηση έχει όνομα. Amazon, Microsoft και Google. Σύμφωνα με τη Synergy Research Group, οι τρεις αμερικανικοί όμιλοι ελέγχουν περίπου το 70% της ευρωπαϊκής αγοράς υποδομών cloud. Οι ευρωπαϊκές εταιρείες περιορίζονται συνολικά στο 15%, έχοντας χάσει σχεδόν το μισό μερίδιό τους σε σχέση με το 2017.
Πίσω από αυτά τα ποσοστά βρίσκεται κάτι πολύ σοβαρότερο από την εμπορική επιτυχία τριών επιχειρήσεων.
Στις συγκεκριμένες υποδομές αποθηκεύονται δεδομένα, λειτουργούν εφαρμογές, αναπτύσσονται συστήματα τεχνητής νοημοσύνης. Πάνω τους στηρίζονται τμήματα της παραγωγής, της έρευνας και της δημόσιας διοίκησης.
Και όσο περισσότερες λειτουργίες μεταφέρονται εκεί, τόσο δυσκολότερη και ακριβότερη γίνεται η αποδέσμευση.
Η Ευρώπη μπορεί να θεσπίζει κανόνες για την τεχνολογία. Δεν σημαίνει, όμως, ότι ελέγχει την τεχνολογία στην οποία εφαρμόζονται αυτοί οι κανόνες.
Η διαφορά είναι θεμελιώδης. Άλλο να ρυθμίζεις μια αγορά και άλλο να διαθέτεις την πραγματική δυνατότητα να λειτουργήσεις χωρίς εκείνους που κυριαρχούν σε αυτήν.
Η εξάρτηση ως αναπτυξιακή στρατηγική
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ανακοινώσει το πρόγραμμα InvestAI, με στόχο την κινητοποίηση επενδύσεων 200 δισ. ευρώ, ενώ προωθεί τη δημιουργία μεγάλων υπολογιστικών υποδομών για την τεχνητή νοημοσύνη.
Η ανάγκη είναι πραγματική. Η Ευρώπη υστερεί σε κρίσιμες τεχνολογίες, την ώρα που οι ΗΠΑ και η Κίνα ενισχύουν την παρουσία τους. Το πρόβλημα βρίσκεται στο ποιος θα ελέγχει τις νέες επενδύσεις και ποιος θα καρπώνεται την αξία που θα παράγουν.
Γιατί μπορεί μια ευρωπαϊκή επιχείρηση να αναπτύσσει εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης, αλλά να χρειάζεται αμερικανικούς επεξεργαστές, αμερικανικές πλατφόρμες και αμερικανικές υποδομές για να τις λειτουργήσει.
Μπορεί να δημιουργεί καινοτομία, ενώ ένα σημαντικό μέρος των εσόδων της καταλήγει στους ιδιοκτήτες της υποδομής.
Αυτό είναι το οικονομικό παράδοξο που κρύβεται πίσω από τις μεγαλόστομες διακηρύξεις περί ανταγωνιστικότητας: η Ευρώπη επιδιώκει να αυξήσει την παραγωγικότητά της, ενισχύοντας παράλληλα τα επιχειρηματικά οικοσυστήματα από τα οποία προσπαθεί να απεξαρτηθεί. Και πρόκειται για μια εξάρτηση με γεωπολιτικές συνέπειες.
Μια αλλαγή στους όρους πρόσβασης, μια εμπορική σύγκρουση ή μια απόφαση της αμερικανικής κυβέρνησης μπορεί να επηρεάσει ευρωπαϊκές επιχειρήσεις και δημόσιους οργανισμούς. Η δυνατότητα αυτή δεν είναι θεωρητική: οι περιορισμοί που επιβλήθηκαν προσωρινά στην πρόσβαση ξένων χρηστών σε προηγμένα μοντέλα της Anthropic, σύμφωνα με τους Financial Times, ενίσχυσαν τις ανησυχίες στις Βρυξέλλες.
Η τεχνολογία παράγει πλούτο. Για ποιον;
Υπάρχει, ωστόσο, μια συζήτηση που απουσιάζει από τις περισσότερες ευρωπαϊκές εξαγγελίες.
Η τεχνητή νοημοσύνη παρουσιάζεται ως η μεγάλη ευκαιρία για περισσότερη παραγωγικότητα. Σπανιότερα εξηγείται ποιος θα εισπράξει τα οφέλη αυτής της αύξησης.
Ένας εργαζόμενος μπορεί να παράγει περισσότερο σε λιγότερο χρόνο, χωρίς να εργάζεται λιγότερες ώρες ή να αμείβεται καλύτερα. Μια επιχείρηση μπορεί να μειώνει το κόστος της, ενώ αυξάνει τις πληρωμές της προς τις τεχνολογικές πλατφόρμες. Ένα νοσοκομείο μπορεί να αποκτά αποτελεσματικότερα ψηφιακά εργαλεία, αλλά να εξαρτά τη λειτουργία κρίσιμων υπηρεσιών από συμβάσεις με ιδιωτικούς προμηθευτές.
Το ερώτημα δεν είναι αν η τεχνολογία μπορεί να βελτιώσει τη ζωή των ανθρώπων. Μπορεί.
Το ερώτημα είναι γιατί η πρόσβαση στα οφέλη της πρέπει να περνά υποχρεωτικά μέσα από επιχειρηματικά συστήματα που συγκεντρώνουν ολοένα περισσότερη οικονομική ισχύ.
Αν η τεχνητή νοημοσύνη εξελιχθεί σε απαραίτητη υποδομή για την κοινωνία, τότε ο έλεγχός της δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως ζήτημα ιδιωτικών επενδύσεων.
Το ερώτημα που αποφεύγεται
Το ευρωπαϊκό πρόβλημα δεν θα λυθεί απλώς αν στη θέση της Amazon ή της Microsoft εμφανιστεί ένας ευρωπαϊκός κολοσσός με αντίστοιχη δύναμη.
Η μεταφορά της οικονομικής εξάρτησης από ένα αμερικανικό σε ένα ευρωπαϊκό ολιγοπώλιο δεν συνιστά αυτομάτως κοινωνική πρόοδο.
Η πραγματική αυτονομία προϋποθέτει δημόσιες υποδομές, ανοιχτά τεχνολογικά πρότυπα, δυνατότητα αλλαγής προμηθευτών και ουσιαστικό δημοκρατικό έλεγχο στα συστήματα από τα οποία εξαρτώνται οι πολίτες.
Προϋποθέτει επίσης να πάψει η δημόσια χρηματοδότηση να αντιμετωπίζεται ως μηχανισμός ανάληψης του επενδυτικού κινδύνου, χωρίς αντίστοιχες εγγυήσεις για δημόσιο όφελος.
Γιατί, τελικά, η ψηφιακή κυριαρχία δεν μετριέται μόνο σε data centers, επεξεργαστές και δισεκατομμύρια επενδύσεων. Μετριέται στην πραγματική δυνατότητα μιας κοινωνίας να αποφασίζει πώς χρησιμοποιείται η τεχνολογία, ποιος ωφελείται από αυτήν και ποιος λογοδοτεί όταν τα πράγματα πηγαίνουν στραβά.
Η Ευρώπη μπορεί να συνεχίσει να μιλά για τεχνολογική ανεξαρτησία, αγοράζοντας ολοένα περισσότερες υπηρεσίες από εκείνους που την κρατούν εξαρτημένη.
Αλλά η κυριαρχία που νοικιάζεται από τον ιδιοκτήτη της υποδομής παύει να είναι κυριαρχία τη στιγμή που εκείνος αποφασίζει να αλλάξει τους όρους.
