Μια πλημμύρα δεν επιλέγει τα θύματά της με βάση το εισόδημά τους. Οι κοινωνίες, όμως, έχουν ήδη καθορίσει ποιοι θα βρεθούν περισσότερο εκτεθειμένοι. Ποιοι κατοικούν σε ασφαλείς περιοχές, ποιοι διαθέτουν ασφάλιση, ποιοι μπορούν να εγκαταλείψουν το σπίτι τους και ποιοι θα χρειαστεί να δανειστούν για να αντικαταστήσουν ακόμη και τα στοιχειώδη.
Έχουμε συνηθίσει να περιγράφουμε την κλιματική κρίση ως μια κοινή απειλή για την ανθρωπότητα. Η διατύπωση είναι επιστημονικά ορθή, αλλά κοινωνικά παραπλανητική. Αποσιωπά ότι οι άνθρωποι που συμβάλλουν περισσότερο στην καταστροφή διαθέτουν συνήθως και τα περισσότερα μέσα για να προστατευτούν από αυτήν.
Και υπάρχει κάτι ακόμη πιο ανησυχητικό: η καταστροφή που για εκατομμύρια ανθρώπους σημαίνει απώλεια σπιτιού, εισοδήματος ή ζωής, για ορισμένα επενδυτικά χαρτοφυλάκια αποτελεί μια αναπτυσσόμενη αγορά.
Ο πλανήτης δεν ρυπαίνεται δημοκρατικά
Η νέα έκθεση Disaster Divide της Oxfam αποτυπώνει μια ανισότητα σχεδόν αδιανόητη. Το πλουσιότερο 0,1% του παγκόσμιου πληθυσμού, περίπου οκτώ εκατομμύρια άνθρωποι, παράγει περισσότερη ανθρακική ρύπανση από τα φτωχότερα 3,5 δισεκατομμύρια ανθρώπους μαζί.
Σύμφωνα με τους υπολογισμούς της οργάνωσης, το πλουσιότερο 1% ευθύνεται για το 20% της υπερθέρμανσης του πλανήτη που έχει προκληθεί από το 1990.
Η δημόσια συζήτηση για την ατομική περιβαλλοντική ευθύνη αποκτά διαφορετικό νόημα μπροστά σε αυτά τα μεγέθη.
Επί χρόνια, οι πολίτες καλούνται να περιορίσουν την κατανάλωσή τους, να ανακυκλώνουν περισσότερο και να υιοθετούν έναν πιο «πράσινο» τρόπο ζωής. Πρόκειται για πρακτικές που έχουν αξία. Όταν, όμως, παρουσιάζονται ως η κεντρική απάντηση στην κλιματική κρίση, αφήνουν στο περιθώριο το αποφασιστικό ερώτημα: ποιος ελέγχει τις οικονομικές δραστηριότητες που προκαλούν τη μεγαλύτερη περιβαλλοντική επιβάρυνση;
Το πρόβλημα δεν εξαντλείται στα ιδιωτικά αεροσκάφη και στις θαλαμηγούς των δισεκατομμυριούχων. Βρίσκεται επίσης στην ιδιοκτησία, στη χρηματοδότηση και στην κερδοφορία των βιομηχανιών ορυκτών καυσίμων.
Η υπερβολική κατανάλωση είναι η πιο ορατή πλευρά της ανισότητας. Η συγκέντρωση της οικονομικής ισχύος είναι η βαθύτερη.
Η καταστροφή ως επενδυτική ευκαιρία
Εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο εύρημα της Oxfam. Η οργάνωση δημιούργησε τον δείκτη Destroy & Rebuild, καταγράφοντας 217 εταιρείες που δραστηριοποιούνται τόσο σε ρυπογόνους κλάδους όσο και στην προετοιμασία, την αποκατάσταση και την ανοικοδόμηση μετά από καταστροφές.
Οι επενδυτικοί κολοσσοί BlackRock και Vanguard διαθέτουν τοποθετήσεις στο 92% αυτών των εταιρειών, συνολικής αξίας άνω του ενός τρισεκατομμυρίου δολαρίων.
Η παγκόσμια αγορά αποκατάστασης καταστροφών αναμένεται, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις που επικαλείται η έκθεση, να αυξηθεί από 70 σε 92 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως έως το 2029.
Αυτό δεν αποδεικνύει ότι κάθε επένδυση στην ανοικοδόμηση συνιστά εκμετάλλευση ούτε ότι οι συγκεκριμένοι επενδυτές ευθύνονται για κάθε καταστροφή.
Φανερώνει, ωστόσο, μια βαθιά αντίφαση του οικονομικού συστήματος: η επιδείνωση μιας κρίσης μπορεί να δημιουργεί νέες δυνατότητες κερδοφορίας, χωρίς όσοι αποκομίζουν τα οφέλη να επωμίζονται αναγκαστικά το κοινωνικό κόστος.
Η προστασία από την καταστροφή μετατρέπεται σε προϊόν. Η ανοικοδόμηση σε αγορά. Η ανάγκη επιβίωσης σε πηγή εσόδων.
Και εκείνος που έχασε το σπίτι του βρίσκεται αντιμέτωπος όχι μόνο με τις συνέπειες ενός ακραίου φαινομένου, αλλά και με το κόστος της επιστροφής σε μια στοιχειωδώς φυσιολογική ζωή.
Η φτώχεια προηγείται της καταστροφής
Η Oxfam υπολογίζει ότι οι θάνατοι από πλημμύρες είναι επτά φορές περισσότεροι στις χώρες με υψηλότερη κοινωνική ανισότητα.
Η διαφορά δεν εξηγείται απλώς από τη γεωγραφία. Συνδέεται με την ποιότητα των κατοικιών, τις δημόσιες υποδομές, την πρόσβαση στην περίθαλψη και τους οικονομικούς πόρους που διαθέτουν οι άνθρωποι για να προστατευτούν.
Μια εύπορη οικογένεια μπορεί να μετακομίσει σε ασφαλέστερη περιοχή. Ένας χαμηλόμισθος εργαζόμενος μπορεί να γνωρίζει ότι το σπίτι του κινδυνεύει, αλλά να μην έχει καμία πραγματική δυνατότητα να φύγει.
Η φτώχεια περιορίζει τις επιλογές πριν από την καταστροφή και καταστρέφει ακόμη περισσότερες μετά από αυτήν.
Κάθε νέα πλημμύρα, πυρκαγιά ή περίοδος ακραίας ξηρασίας μπορεί να εξαντλεί τις αποταμιεύσεις, να οδηγεί σε νέο δανεισμό και να κάνει την επόμενη καταστροφή ακόμη δυσκολότερη στην αντιμετώπισή της.
Έτσι, η κλιματική κρίση λειτουργεί και ως μηχανισμός αναπαραγωγής της κοινωνικής ανισότητας.
Η προστασία κοστίζει. Η αδράνεια αποδίδει.
Την ώρα που οι κυβερνήσεις συνεδριάζουν στην Αττάλεια της Τουρκίας για την COP31, μια νέα ανάλυση του Carbon Brief αποκαλύπτει πόσο εύθραυστες παραμένουν οι διεθνείς δεσμεύσεις.
Οι νέες πολυετείς υποσχέσεις δημόσιας κλιματικής χρηματοδότησης των ανεπτυγμένων χωρών εμφανίζονται μειωμένες κατά περίπου 70% σε σύγκριση με τις προηγούμενες. Πρόκειται για σύγκριση δεσμεύσεων και όχι πραγματικών εκταμιεύσεων, αλλά η εικόνα παραμένει αποκαλυπτική.
Οι χώρες που έχουν ιστορικά συμβάλει περισσότερο στην υπερθέρμανση δυσκολεύονται να εγγυηθούν τη χρηματοδότηση που χρειάζονται οι φτωχότερες κοινωνίες για να προστατευτούν.
Την ίδια στιγμή, η αποκατάσταση των καταστροφών εξελίσσεται σε μια αγορά δεκάδων δισεκατομμυρίων.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο πόσα χρήματα απαιτούνται για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης. Είναι με ποιους όρους διατίθενται, ποιος αποφασίζει την κατανομή τους και ποιος τελικά εισπράττει.
Η φορολόγηση του μεγάλου ρυπογόνου πλούτου, οι ισχυρές δημόσιες υποδομές και η χρηματοδότηση της προσαρμογής χωρίς νέες παγίδες χρέους δεν αποτελούν απλώς περιβαλλοντικές προτάσεις. Αγγίζουν τον πυρήνα της οικονομικής και κοινωνικής πολιτικής.
Γιατί υπάρχει μια θεμελιώδης διαφορά ανάμεσα σε μια κοινωνία που προστατεύει συλλογικά τους ανθρώπους της και σε μια κοινωνία όπου η ασφάλεια αγοράζεται ανάλογα με το εισόδημα.
Η πρώτη αντιμετωπίζει την προστασία ως δικαίωμα. Η δεύτερη την αντιμετωπίζει ως προνόμιο.
Και αυτή είναι η πιο άβολη αλήθεια πίσω από τους αριθμούς της Oxfam: έχουμε δημιουργήσει μια οικονομία στην οποία η περιβαλλοντική καταστροφή μπορεί να αφαιρεί τα πάντα από έναν άνθρωπο και ταυτόχρονα να προσθέτει αξία σε ένα επενδυτικό χαρτοφυλάκιο.
Για τον έναν, το επόμενο ακραίο καιρικό φαινόμενο είναι ο φόβος ότι θα χάσει το σπίτι του. Για τον άλλον, μπορεί να είναι ακόμη μία πρόβλεψη αύξησης εσόδων.
Κι αυτή η απόσταση δεν μετριέται σε βαθμούς Κελσίου.
