Γράφει ο Γιάννης Μυλόπουλος
Δεν είναι τυχαίο ότι η Ελλάδα, σύμφωνα με τη Eurostat, είναι η χώρα με τη μεγαλύτερη ενεργειακή φτώχεια στην Ευρώπη.
Ενώ, δηλαδή, ο μέσος όρος των ευρωπαίων που αδυνατούν να ζεστάνουν τα σπίτια τους είναι μόλις 8,8%, στη χώρα μας το ποσοστό αυτό υπερδιπλασιάζεται, φτάνοντας το 18,1%. Και γι’ αυτό, ασφαλώς, ουδείς μπορεί να ισχυριστεί ότι ευθύνεται ο βαρύς, σε σχέση με την Κεντρική και τη Βόρεια Ευρώπη, ελληνικός χειμώνας…
Όπως δεν είναι τυχαίο ότι η Ελλάδα είναι η μόνη ευρωπαϊκή χώρα στην οποία το ηλεκτρικό ρεύμα τον τελευταίο χρόνο αυξήθηκε και μάλιστα κατά 4,2%. Την ώρα που στην υπόλοιπη Ευρώπη μειώθηκε. Κατά 5,5% στην Ευρωζώνη και κατά 1,4% στις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες. Είχαμε, δηλαδή, στη χώρα μας την τελευταία μόνο χρονιά, ακριβότερη τιμή του ηλεκτρικού ρεύματος σε σχέση με την υπόλοιπη Ευρώπη, κατά 5,6%.
Κι ακόμη, μόνο τυχαίο δεν είναι ότι και πάλι σύμφωνα με τη Eurostat, ενώ στην Ευρώπη η σωρευτική αύξηση, από το 2019 μέχρι σήμερα, της τιμής του οικιακού ρεύματος ήταν 30,6%, στην Ελλάδα η αύξηση ήταν πολύ μεγαλύτερη, φτάνοντας το 50,5%.
Αξίζει να υπενθυμιστεί ότι η ενεργειακή ακρίβεια είναι μητέρα της γενικότερης ακρίβειας στην αγορά. Καθώς οι υψηλές τιμές του ηλεκτρικού ρεύματος επηρεάζουν αρνητικά το κόστος της παραγωγής του συνόλου των προϊόντων τόσο στον πρωτογενή, (γεωργία, κτηνοτροφία κλπ), όσο και στον δευτερογενή (βιοτεχνία, επεξεργασίες, βιομηχανία), αλλά και στον τριτογενή, (τουρισμός, παροχή ενέργειας), τομέα της οικονομίας.
Δεν είναι τυχαία, λοιπόν, η πολύ χειρότερη θέση της Ελλάδας ως προς την τιμή του ηλεκτρικού ρεύματος στην Ευρώπη, γιατί όλα αυτά τα χαρακτηριστικά της ελληνικής ακρίβειας δεν είναι αποτέλεσμα σύμπτωσης, αλλά οι συνέπειες ενός ιδιότυπου συγχρονισμού. Προκύπτουν, δηλαδή, ως αποτέλεσμα συγκεκριμένων πολιτικών κατευθύνσεων και συνειδητών πολιτικών επιλογών που ακολουθεί η ελληνική κυβέρνηση στον κρίσιμο για την Οικονομία τομέα της ενεργειακής πολιτικής.
Όπως αποκαλύπτει μια απλή σύγκριση με την ενεργειακή πολιτική που ακολουθούν τα υπόλοιπα κράτη στην Ευρώπη, είμαστε η μόνη χώρα που αντιμετωπίζει την ενεργειακή ακρίβεια χωρίς να θεραπεύει τις αιτίες της, αλλά επεμβαίνοντας εκ των υστέρων στα συμπτώματά της.
Αφού η μόνη πολιτική που εφαρμόζει η ελληνική κυβέρνηση σε εποχή παγκόσμιας ενεργειακής κρίσης είναι η επιδοματική. Δεν κάνει τίποτε, δηλαδή, περισσότερο από το να ανακουφίζει από τις συνέπειες της ενεργειακής ακρίβειας, Την οποία, κατά τα άλλα, με τις πολιτικές της επιλογές, την προκαλεί και την επιβραβεύει, επιδοτώντας την με δημόσιο χρήμα.
Η πρώτη διαπίστωση, λοιπόν, για την πολύ μεγαλύτερη ενεργειακή ακρίβεια στη χώρα μας και την πρώτη θέση στην Ευρώπη ως προς την ενεργειακή φτώχεια, είναι ότι αυτές οι αρνητικές διακρίσεις οφείλονται στο ότι η κυβέρνηση αντί να επιχειρεί να θεραπεύσει τις παθογένειες, αντιμετωπίζοντας τις αίτιες τους, εκείνη τις αποδέχεται και τις επιδοτεί, προκειμένου να ελαφρύνει τις συνέπειές τους στους καταναλωτές.
Το πρώτο και πιο σημαντικό σύμπτωμα της ελληνικής ενεργειακής πολιτικής που τρέφει την ενεργειακή ακρίβεια και υποθάλπει την ενεργειακή φτώχεια, είναι το νεοφιλελεύθερο δόγμα της «αυτορρύθμισης των αγορών».
Πρόκειται για ένα δόγμα που μέσω των ιδιωτικοποιήσεων, με πρώτη αυτή της ΔΕΗ, άφησε τις αγορές ανεξέλεγκτες στο έλεος των ολιγοπωλίων. Και όπως είναι γνωστό από τη διεθνή εμπειρία, οι ολιγοπωλιακές αγορές εμποδίζουν τον ελεύθερο ανταγωνισμό, με συνέπεια αυτές να χειραγωγούνται και να ρυθμίζονται σύμφωνα με τα κερδοσκοπικά συμφέροντα των μεγάλων επιχειρηματικών ομίλων που τις ελέγχουν.
Καθώς είναι γνωστό ότι σε εποχές κρίσης, όταν οι αγορές δεν ρυθμίζονται προς όφελος των καταναλωτών, ρυθμίζονται από τους μεγάλους επιχειρηματικούς ομίλους, προς όφελος των δικών τους κερδοσκοπικών συμφερόντων.
Στην Ελλάδα, αντίθετα με ό,τι συνέβη στην Ευρώπη, η ΔΕΗ διατηρήθηκε σε ιδιωτικό χαρακτήρα ακόμη και κατά την ενεργειακή κρίση. Με αποτέλεσμα η ΔΕΗ σήμερα να έχει μετεξελιχθεί σε μια από τις 5 επιχειρήσεις του ενεργειακού καρτέλ που ρυθμίζουν τις τιμές του ρεύματος, κερδίζοντας τεράστια κέρδη από την ενεργειακή ακρίβεια.
Σε αντίθεση με την ελληνική κυβέρνηση πολλά ευρωπαϊκά κράτη, μεταξύ των οποίων η Γαλλία, η Ισπανία, η Ουγγαρία, η Λιθουανία, η Σλοβακία, η Ρουμανία και η Βουλγαρία διατήρησαν δημόσιες τις εταιρείες ηλεκτρικής ενέργειας, είτε και τις επανάφεραν σε δημόσιο χαρακτήρα στην εποχή της ενεργειακής κρίσης, αν εντωμεταξύ αυτές είχαν ιδιωτικοποιηθεί, όπως συνέβη στη Γαλλία.
Επιπλέον αυτών, η Ιταλία, το Βέλγιο και η Πορτογαλία επέβαλαν και κοινωνικά τιμολόγια σε ευάλωτα και σε ενεργειακά φτωχά νοικοκυριά, ρυθμίζοντας έτσι τις αγορές προς όφελος των αδύναμων καταναλωτών.
Με την πολιτική αυτή, που εφάρμοσαν ακόμη και κυβερνήσεις που ανήκουν στο ίδιο νεοφιλελεύθερο πολιτικό δόγμα με τον κ. Μητσοτάκη, οι ευρωπαίοι κατάφεραν να ελέγξουν τις ανατιμήσεις, να συγκρατήσουν τις τιμές της ενέργειας και να περιορίσουν δραστικά την ενεργειακή ακρίβεια και την φτώχεια στις χώρες τους.
Στη… μακρινή Ελλάδα, εμείς περιμένουμε ακόμη τις αγορές να… αυτορυθμιστούν. Με τα ενεργειακά ολιγοπώλια να κερδίζουν, εντωμεταξύ, δισεκατομμύρια.
Η επαναφορά, συνεπώς, της ΔΕΗ σε δημόσιο χαρακτήρα, προκειμένου να επιβάλει πλαφόν στις τιμές της ενέργειας και να ρυθμίσει την ενεργειακή αγορά προς όφελος των καταναλωτών και όχι όπως σήμερα προς όφελος του ενεργειακού καρτέλ, ήταν μονόδρομος αν η κυβέρνηση πράγματι επιθυμούσε να μειώσει αποτελεσματικά τις τιμές του ηλεκτρικού ρεύματος και να αντιμετωπίσει την ενεργειακή ακρίβεια στη χώρα μας.
Δεν είναι, συνεπώς, τυχαίες οι αρνητικές πρωτιές της Ελλάδας ως προς την ενεργειακή ακρίβεια και την φτώχεια στην Ευρώπη, αλλά αποτέλεσμα συνειδητής ενεργειακής πολιτικής. Η οποία ενδιαφέρεται για τον καταναλωτή μόνο εκ των υστέρων, επιδοτώντας τις ήδη αυξημένες τιμές του ηλεκτρικού ρεύματος. Αφού, δηλαδή, έχει προκαλέσει και έχει εκθρέψει το πρόβλημα της ακρίβειας και αφού έχει ωφελήσει τους μεγάλους επιχειρηματικούς ενεργειακούς ομίλους με τεράστια κέρδη. Και πάλι όμως, οι επιδοτήσεις που φαινομενικά ανακουφίζουν τους καταναλωτές, έχουν ως τελικό αποδέκτη το καρτέλ, το οποίο εισπράττει τις επιδοτήσεις, οι οποίες είναι δημόσιο χρήμα που καταλήγει στα ταμεία του ενεργειακού ολιγοπωλίου.
Ολιγοπωλιακές συνθήκες, όμως, κυριάρχησαν ακόμη και στην «πράσινη» ενέργεια, όπου η κυβέρνηση διατείνεται ότι έχει κάνει μεγάλη πρόοδο.
Μόνο που αυτό που πέτυχε δεν είναι «πράσινη» μετάβαση με κοινωνικά χαρακτηριστικά, αλλά στυγνός «πράσινος» καπιταλισμός.
Καθώς το «πράσινο» ενεργειακό καρτέλ ελέγχει και ρυθμίζει πλήρως την παραγωγή ενέργειας από ΑΠΕ και είναι υπεύθυνο για τις αδικαιολόγητα μεγάλες αυξήσεις στις τιμές του ρεύματος, παρά την ένταξη στο ενεργειακό μίγμα μεγάλου ποσοστού «πράσινης» ενέργειας. Που κανονικά, ως εγχώρια πηγή ενέργειας, δεν θα έπρεπε να ανεβαίνει στα ύψη η τιμή της.
Χαρακτηριστικό στοιχείο της «πράσινης» ενεργειακής πολιτικής στη χώρα μας, είναι η μη εκτεταμένη εφαρμογή του θεσμού των ενεργειακών κοινοτήτων, σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει στην υπόλοιπη Ευρώπη. Όπου οι ενεργειακές κοινότητες, οι τοπικές κοινωνίες, δηλαδή, συμμετέχουν σε μεγάλα ποσοστά στις «πράσινες» ενεργειακές επιχειρήσεις.
Έτσι, ειδικά για τους κατοίκους της υπαίθρου, εκεί όπου εγκαταστάθηκαν οι ανεμογεννήτριες και τα φωτοβολταϊκά, η μη αξιοποίηση του θεσμού των ενεργειακών κοινοτήτων ευθύνεται για το γεγονός ότι οι καταναλωτές βλέπουν τις τιμές του ρεύματος να αυξάνουν, ενώ οι ίδιοι δεν ωφελούνται καθόλου από την ενέργεια που παράγεται στην περιοχή τους και συχνά και στα χωράφια τους.
Ο θεσμός των ενεργειακών κοινοτήτων είναι ο μόνος που μπορεί να κάνει την «πράσινη» μετάβαση κοινωνικά αποδεκτή. Καθώς οι τοπικές κοινωνίες, συμμετέχοντας στις πράσινες επιχειρήσεις, έχουν οφέλη από την παραγωγή ενέργειας από ΑΠΕ.
Μόνον έτσι θα σταματήσει να εγκαταλείπεται και να ερημοποιείται η ύπαιθρος, εξ αιτίας υποκατάστασης των αγροτικών δραστηριοτήτων από «πράσινες» ενεργειακές δραστηριότητες.
Μια άλλη αιτία για την ακρίβεια του ηλεκτρικού ρεύματος στη χώρα μας, που βρίσκεται και αυτή στην καρδιά της ενεργειακής πολιτικής που ακολουθεί η κυβέρνηση, είναι η βίαιη απολιγνιτοποίηση. Η οποία μας απομάκρυνε απότομα από τις εγχώριες και γι’ αυτό φτηνότερες πηγές ενέργειας, προκαλώντας τη δυσανάλογα μεγάλη εξάρτηση της Ελλάδας από το εισαγόμενο και γι’ αυτό πολύ ακριβότερο φυσικό αέριο. Το οποίο, αν και ορυκτό καύσιμο με πλούσια περιεκτικότητα σε άνθρακα, έφτασε να καλύπτει στη χώρα μας ποσοστό ίσο με το 40% του ενεργειακού μείγματος ηλεκτροπαραγωγής. Ένα από τα υψηλότερα ποσοστά στην Ευρώπη, όπου το φυσικό αέριο συμμετέχει κατά μέσο όρο με μόλις 17% στο συνολικό μίγμα.
Η ελληνική κυβέρνηση αποτέλεσε, όμως, εξαίρεση στον ευρωπαϊκό κανόνα και ως προς τη φορολόγηση των υπερκερδών των ενεργειακών επιχειρήσεων.
Σε αντίθεση με την Ισπανία, Ιταλία, Τσεχία, Βουλγαρία, Ρουμανία, Ουγγαρία, Βέλγιο, Πορτογαλία, Σουηδία και το Ηνωμένο Βασίλειο, που προχώρησαν σε ουσιαστική φορολόγηση των κερδών τους, η ελληνική κυβέρνηση έχει να τα φορολογήσει από το 2021 – 2022.
Αλλά και όταν τα φορολόγησε, το έκανε προσχηματικά. Αφού επέβαλε, για επικοινωνιακούς λόγους, έναν φαινομενικά μεγάλο συντελεστή φορολόγησης, 90%, όχι όμως στο σύνολο των κερδών, ούτε στον συνολικό κύκλο εργασιών του ενεργειακού ολιγοπωλίου. Αλλά επιλεκτικά σε κάποια πρόσθετα έσοδα, μόνο, των μεγάλων ενεργειακών επιχειρήσεων.
Η άρνηση φορολόγησης των υπερκερδών του ενεργειακού ολιγοπωλίου, λειτουργεί σαν αντικίνητρο για τη μείωση των τιμών του ηλεκτρικού ρεύματος.
Η μη δυνατότητα αποθήκευσης της «πράσινης» ενέργειας, είναι άλλη μια αιτία για την ακρίβεια του ηλεκτρικού ρεύματος στην Ελλάδα. Η έλλειψη μπαταριών αποθήκευσης έχει ως αποτέλεσμα άλλοτε να αφήνουμε αναξιοποίητη την «πράσινη» ενέργεια που δεν μπορούμε να αποθηκεύσουμε και άλλοτε να τη στέλνουμε σε γειτονικές χώρες που την αποθηκεύουν και μας τη στέλνουν πίσω σε πολύ ακριβότερη τιμή.
Η μη περαιτέρω αξιοποίηση του δυναμικού της υδροηλεκτρικής ενέργειας, τέλος, που παραμένει στο 12% του συνολικού μίγματος, συνέβαλε στη μεγαλύτερη εξάρτηση από το ακριβό φυσικό αέριο.
Με τα φράγματα στη Μεσοχώρα και τη Συκιά, που θα μπορούσαν να συμβάλουν με ια επιπλέον συμβολή 1,5% – 1,8% «πράσινης» ενέργειας στο συνολικό ενεργειακό μίγμα, να παραμένουν εκτός λειτουργίας.
Στη χώρα που πλήττεται από τη μεγαλύτερη ενεργειακή φτώχεια στην Ευρώπη, η ενεργειακή ακρίβεια δεν αντιμετωπίζεται με παυσίπονα.
Οι τιμές της ενέργειας μειώνονται μόνο με πολιτικές περιορισμού του ολιγοπωλιακού χαρακτήρα των αγορών με σκοπό τη ρύθμισή τους, προς όφελος των καταναλωτών.
Που σημαίνει πρακτικά ότι η αντιμετώπιση της ενεργειακής ακρίβειας επιτυγχάνεται με την η εφαρμογή μιας νέας ενεργειακής πολιτικής, στην κατεύθυνση του περιορισμού του ενεργειακού καρτέλ με την επανακρατικοποίηση της ΔΕΗ και με τη φορολόγηση των υπερκερδών του ενεργειακού ολιγοπωλίου.
Κι ακόμη, με την ενίσχυση του ενεργειακού μίγματος με εγχώριες πηγές και τη μείωση, αντίστοιχα, της εξάρτησης από εισαγόμενα καύσιμα.
Τέλος, η νέα ενεργειακή πολιτική οφείλει να ενθαρρύνει τη συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών στο εγχείρημα της «πράσινης μετάβασης, ώστε να αποφευχθεί η ερημοποίηση της υπαίθρου που προκαλείται από την άναρχη χωροθέτηση των ΑΠΕ σε βάρος της τοπικής κοινωνίας και των δραστηριοτήτων της αγροτικής οικονομίας.
Ο Γιάννης Μυλόπουλος είναι καθηγητής, πρώην πρύτανης του Αριστοτείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και επικεφαλής της παράταξης “ΑΛΛΑΓΗ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ Κ. ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ”.
*Οι απόψεις που εκφράζονται στα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν αποκλειστικά τους αρθρογράφους
