Γράφει ο Σάββας Παναγιωτίδης
Το πιο ανησυχητικό στις μεγάλες υποθέσεις φοροδιαφυγής δεν είναι πάντοτε τα εκατομμύρια που χάνονται από τα δημόσια ταμεία. Είναι όσα χρειάστηκε να μη δει κανείς για να χαθούν. Και ακόμη περισσότερο, το ενδεχόμενο όσοι είχαν αναλάβει να ελέγχουν να παρείχαν πληροφορίες σε εκείνους που όφειλαν να ελέγξουν.
Στη Θεσσαλονίκη αποκαλύπτεται ένα δίκτυο 917 εταιρειών με οφειλές περίπου 206 εκατομμυρίων ευρώ και διαχειριστές ανθρώπους που, σε αρκετές περιπτώσεις, δεν διέθεταν ούτε τα στοιχειώδη για να επιβιώσουν. Την ίδια στιγμή, στην υπόθεση του «Χωριάτικου», οι έρευνες δεν περιορίζονται πλέον στις πρακτικές της επιχείρησης, αλλά στρέφονται και προς το εσωτερικό της φορολογικής διοίκησης, εξετάζοντας καταγγελίες για χρηματισμό, διαρροή υπηρεσιακών πληροφοριών και προνομιακές σχέσεις με επιχειρηματικά συμφέροντα.
Η κυβέρνηση και η ΑΑΔΕ παρουσιάζουν τις αποκαλύψεις ως τεκμήριο αποτελεσματικότητας. Ωστόσο, η αποτελεσματικότητα ενός ελεγκτικού μηχανισμού δεν μετριέται μόνο από τα κυκλώματα που αποκαλύπτει. Μετριέται και από εκείνα που λειτούργησαν επί χρόνια, από τις προειδοποιήσεις που ενδεχομένως αγνοήθηκαν και από την προθυμία των ίδιων των θεσμών να ερευνήσουν τις ευθύνες στο εσωτερικό τους. Και τελικά, ποιος εγγυάται την ακεραιότητα ενός ελεγκτικού μηχανισμού όταν η δική του λειτουργία τίθεται υπό αμφισβήτηση;
Η φτώχεια ως επιχειρηματικό εργαλείο
Στη Θεσσαλονίκη, η έρευνα αφορά 917 εταιρείες με οφειλές περίπου 206 εκατομμυρίων ευρώ. Σύμφωνα με τη δικογραφία, επιχειρήσεις εστίασης και νυχτερινής διασκέδασης φέρονται να συνέχιζαν τη λειτουργία τους αλλάζοντας διαχειριστές και εταιρικά σχήματα, αφήνοντας πίσω απλήρωτους φόρους και ασφαλιστικές εισφορές.
Στη θέση των πραγματικών επιχειρηματιών εμφανίζονταν άνθρωποι χωρίς οικονομική επιφάνεια. Χαμηλόμισθοι, άνεργοι, άστεγοι, άνθρωποι με αναπηρία. Ακόμη και δώδεκα πρόσωπα που είχαν πεθάνει.
Η περίπτωση αποκαλύπτει πώς η κοινωνική ευαλωτότητα μπορεί να μετατραπεί σε επιχειρηματικό εργαλείο. Ο άνθρωπος που δεν έχει περιουσία μετατρέπεται σε ονομαστικό οφειλέτη εκατομμυρίων. Εκείνος που ελέγχει την επιχείρηση συνεχίζει να εισπράττει, αφήνοντας την ευθύνη σε κάποιον που δεν διαθέτει ούτε τους πόρους ούτε ενδεχομένως τη γνώση για να προστατευθεί. Αλλά αυτό είναι μόνο το μισό πρόβλημα.
Το άλλο μισό αφορά τους μηχανισμούς που υποτίθεται ότι υπάρχουν ακριβώς για να εμποδίζουν τέτοιες πρακτικές να μετατρέπονται σε κανονικότητα.
Η ΑΑΔΕ πραγματοποίησε την έρευνα που αποκάλυψε το φερόμενο κύκλωμα. Πρόκειται για ουσιαστικό ελεγκτικό αποτέλεσμα. Δεν απαλλάσσει, όμως, τη διοίκησή της από την υποχρέωση να εξηγήσει γιατί οι προηγούμενες δικλίδες ελέγχου δεν απέτρεψαν τη συσσώρευση τέτοιων οφειλών.
Όταν τα ονόματα των ελεγκτών βρίσκονται στις λίστες
Η υπόθεση του «Χωριάτικου» μεταφέρει τη συζήτηση από την αποτελεσματικότητα των ελέγχων στην ενδεχόμενη διαφθορά στο εσωτερικό τους.
Στο λογιστικό γραφείο που συνδεόταν με τον κατηγορούμενο επιχειρηματία Άγγελο Γιαννακόπουλο φέρεται να εντοπίστηκε χειρόγραφη λίστα με 25 ονόματα υπαλλήλων της ΑΑΔΕ. Δίπλα σε ορισμένα υπήρχαν ποσά που έφταναν τις 60.000 ευρώ.
Η ύπαρξη των ονομάτων δεν αποδεικνύει ότι οι συγκεκριμένοι υπάλληλοι χρηματίστηκαν. Αυτό είναι αντικείμενο της έρευνας.
Εκείνο που δεν επιδέχεται υποβάθμιση είναι η σοβαρότητα του ενδεχομένου: επιχειρηματικά συμφέροντα να είχαν πρόσβαση σε ανθρώπους που γνώριζαν τις διαδικασίες ελέγχου και ενδεχομένως μπορούσαν να τις επηρεάζουν.
Αν αποδειχθεί κάτι τέτοιο, δεν θα μιλάμε απλώς για επιχειρηματίες που κατάφεραν να παρακάμψουν το κράτος. Θα μιλάμε για μια περίπτωση στην οποία η παραβατικότητα φέρεται να αξιοποίησε τμήματα του ίδιου του κρατικού μηχανισμού.
Και τότε η διάκριση ανάμεσα στον ελεγκτή και στον ελεγχόμενο παύει να είναι τόσο καθαρή όσο παρουσιάζεται στις επίσημες ανακοινώσεις.
Οι καταγγελίες που απαιτούν απαντήσεις
Σε αυτή την εικόνα προστίθεται μια συγκεκριμένη καταγγελία για τον Νίκο Μπατσίλα, επικεφαλής της ΔΕΟΣ και στενό συνεργάτη του διοικητή της ΑΑΔΕ, Γιώργου Πιτσιλή.
Σύμφωνα με δημοσίευμα του Documento, ο Μπατσίλας φέρεται να έδωσε στην Αστυνομία ανακριβή υπηρεσιακή ενημέρωση σχετικά με την ύπαρξη ελέγχου σε επιχείρηση που συνδεόταν με τον Γιαννακόπουλο, ενώ άλλη υπηρεσία φέρεται να είχε επιβεβαιώσει σχετική έρευνα.
Η καταγγελία δεν έχει επιβεβαιωθεί ανεξάρτητα στο σύνολό της. Δεν αποδεικνύει από μόνη της δόλο ή ποινική ευθύνη.
Ακριβώς γι’ αυτό, όμως, απαιτεί συγκεκριμένες απαντήσεις: τι ζητήθηκε από την Αστυνομία, ποιες υπηρεσίες είχαν πρόσβαση στα στοιχεία και πώς εξηγείται η καταγγελλόμενη απόκλιση μεταξύ των υπηρεσιακών ενημερώσεων;
Η λογοδοσία δεν αποτελεί επίθεση εναντίον ενός θεσμού. Είναι η αναγκαία προϋπόθεση για να μπορεί αυτός ο θεσμός να αξιώνει δημόσια εμπιστοσύνη.
Η επιλεκτική ευαισθησία για τις διαρροές
Υπάρχει και μια ακόμη αξιοσημείωτη αντίφαση. Στην υπόθεση των «αχυρανθρώπων», δύο πρόσωπα που ερευνώνται για κεντρικό ρόλο εξακολουθούσαν να αναζητούνται μετά την επιχείρηση στη Θεσσαλονίκη.
Ο Γιώργος Πιτσιλής κατέθεσε μηνυτήρια αναφορά, ζητώντας να διερευνηθεί η δημοσιοποίηση πληροφοριών ενώ η επιχείρηση βρισκόταν σε εξέλιξη.
Η προστασία του υπηρεσιακού απορρήτου είναι πράγματι σοβαρό ζήτημα. Δεν έχει, ωστόσο, αποδειχθεί ότι η συγκεκριμένη δημοσιοποίηση επέτρεψε σε κάποιον να διαφύγει.
Το ενδιαφέρον βρίσκεται αλλού. Όταν δημοσιοποιούνται πληροφορίες που ενδέχεται να επηρεάσουν μια επιχείρηση, η διοίκηση ζητά δικαστική διερεύνηση. Όταν, όμως, ερευνώνται ενδεχόμενες διαδρομές υπηρεσιακής πληροφόρησης προς επιχειρηματικά συμφέροντα, η ίδια αποφασιστικότητα πρέπει να επιδεικνύεται και για το εσωτερικό της Αρχής.
Η ΑΑΔΕ έχει ήδη ανακοινώσει εσωτερική διερεύνηση για πιθανή εμπλοκή υπαλλήλων της. Το ζητούμενο δεν είναι να προεξοφληθεί το αποτέλεσμά της, αλλά να υπάρξει ουσιαστική λογοδοσία για όσα προκύψουν.
Διαφορετικά, η προστασία του κύρους της υπηρεσίας κινδυνεύει να συγχέεται με την προστασία της δημόσιας εικόνας της διοίκησής της. Και τα δύο δεν είναι το ίδιο πράγμα.
Η ανεξαρτησία δεν σημαίνει ανεξέλεγκτη εξουσία
Η ΑΑΔΕ είναι ανεξάρτητη αρχή. Η ανεξαρτησία της σχεδιάστηκε για να περιορίζει τις πολιτικές παρεμβάσεις στη φορολογική διοίκηση.
Αποτελεί, όμως, σοβαρή παρανόηση να θεωρείται ότι η θεσμική ανεξαρτησία περιορίζει και την υποχρέωση λογοδοσίας.
Απεναντίας, όσο μεγαλύτερη είναι η επιχειρησιακή αυτονομία μιας δημόσιας αρχής, τόσο πιο αναγκαίοι είναι οι αποτελεσματικοί μηχανισμοί ελέγχου της.
Ο πολίτης που καθυστερεί να πληρώσει μια οφειλή γνωρίζει ότι οι κρατικοί μηχανισμοί διαθέτουν πλήθος εργαλείων για να την αναζητήσουν. Εκείνο που δικαιούται να απαιτεί είναι αντίστοιχη επιμονή όταν πρέπει να ελεγχθούν οικονομικά ισχυροί παράγοντες ή λειτουργοί του ίδιου του κράτους.
Η κυβέρνηση και η διοίκηση της ΑΑΔΕ οφείλουν να εξηγήσουν πώς εντοπίζονται οι εσωτερικές παρεμβάσεις, πώς ελέγχονται οι καταγγελίες και πώς διασφαλίζεται ότι κανένα υπηρεσιακό στέλεχος δεν βρίσκεται ουσιαστικά στο απυρόβλητο.
Γιατί η φοροδιαφυγή δεν στερεί απλώς έσοδα από έναν απρόσωπο κρατικό προϋπολογισμό. Στερεί πόρους από την υγεία, την παιδεία, τις κοινωνικές υπηρεσίες και την ασφάλιση. Το κόστος της μεταφέρεται τελικά στην κοινωνία.
Και η υπόθεση γίνεται ακόμη σοβαρότερη όταν άνθρωποι που αγωνίζονται να επιβιώσουν εμφανίζονται ως υπεύθυνοι για χρέη εκατομμυρίων, ενώ η πραγματική επιχειρηματική εξουσία χρειάζεται πολυετείς έρευνες για να αποκαλυφθεί.
Δεν αρκεί, λοιπόν, να συλλαμβάνονται οι «αχυράνθρωποι». Πρέπει να αποκαλύπτονται όσοι τους χρησιμοποίησαν και να ελέγχονται όσοι είχαν την ευθύνη να εμποδίσουν τον μηχανισμό.
Το κράτος δεν μπορεί να απαιτεί εμπιστοσύνη απλώς επειδή διαθέτει ελεγκτικές εξουσίες. Οφείλει να την κερδίζει αποδεικνύοντας ότι αυτές οι εξουσίες ασκούνται χωρίς εξαιρέσεις και χωρίς προνομιακές ασυλίες.
Γιατί το πραγματικό μέτρο της αποτελεσματικότητας ενός ελεγκτικού μηχανισμού δεν είναι μόνο πόσους ελέγχει. Είναι αν μπορεί να αντέξει τον έλεγχο και ο ίδιος.





