Στην Ελλάδα της «αριστείας», ένας διαγωνισμός δεν χρειάζεται απαραίτητα ανταγωνισμό. Αρκεί να υπάρχει ένας υποψήφιος, να καταθέσει την προσφορά του και να ολοκληρωθεί η διαδικασία. Τα χαρτιά συμπληρώθηκαν, οι υπογραφές μπήκαν, η σύμβαση ανατέθηκε. Όλα μπορούν να εμφανίζονται απολύτως τακτοποιημένα. Εκτός από μια μικρή λεπτομέρεια: το Δημόσιο δεν είχε κανέναν άλλον από τον οποίο να ζητήσει καλύτερη τιμή.
Αυτή είναι η εικόνα που προκύπτει από τα στοιχεία του ίδιου του Ελεγκτικού Συνεδρίου: συμβάσεις συνολικής αξίας 1,24 δισεκατομμυρίων ευρώ με μία και μοναδική προσφορά.
Τα στοιχεία αφορούν τον έλεγχο του κρατικού απολογισμού του 2024 και επανέρχονται στην επικαιρότητα με αφορμή την ετήσια έκθεση του ανώτατου δημοσιονομικού δικαστηρίου για το 2025. Και έχουν ιδιαίτερη σημασία σε μια χώρα όπου η κυβέρνηση επικαλείται διαρκώς τον ανταγωνισμό ως απάντηση σε κάθε οικονομικό πρόβλημα, από την ακρίβεια μέχρι την ανάπτυξη.
Μόνο που φαίνεται πως ο ανταγωνισμός είναι πολύ πιο απαραίτητος όταν πρόκειται για τις αμοιβές των εργαζομένων και την πίεση προς τις μικρές επιχειρήσεις, παρά όταν το κράτος μοιράζει συμβάσεις εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ.
Ο διαγωνισμός έγινε. Ο ανταγωνισμός απουσίαζε.
Το Ελεγκτικό Συνέδριο επεξεργάστηκε στοιχεία για 14.630 συμβάσεις υπουργείων, συνολικής αξίας περίπου 4,1 δισεκατομμυρίων ευρώ, οι οποίες είχαν συναφθεί το 2024 ή παρέμεναν ενεργές από προηγούμενα χρόνια.
Από τις 1.887 συμβάσεις που ανατέθηκαν μέσω διαγωνιστικών διαδικασιών, οι 815 συγκέντρωσαν μόλις μία προσφορά. Δηλαδή το 43% των διαγωνισμών πραγματοποιήθηκε χωρίς ουσιαστικό ανταγωνισμό μεταξύ περισσότερων υποψηφίων. Η αξία τους έφτασε τα 879,2 εκατομμύρια ευρώ.
Στις απευθείας αναθέσεις και στις διαπραγματεύσεις χωρίς προηγούμενη δημοσίευση, το ποσοστό των συμβάσεων με έναν προσφέροντα ανερχόταν στο 61%, με συνολική αξία 362,7 εκατομμυρίων ευρώ.
Το δεύτερο ποσοστό αφορά διαδικασίες που από τη φύση τους λειτουργούν με διαφορετικούς όρους ανταγωνισμού. Το πρώτο, όμως, είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτικό. Σχεδόν οι μισοί διαγωνισμοί κατέληξαν με έναν και μοναδικό ενδιαφερόμενο.
Ασφαλώς, μία προσφορά δεν σημαίνει αυτομάτως παρανομία. Μπορεί κάποια προμήθεια να είναι εξαιρετικά εξειδικευμένη ή η αγορά να διαθέτει ελάχιστους προμηθευτές. Αλλά αυτή η εξήγηση δεν αρκεί για να προσπεράσει κανείς ένα ποσοστό 43%.
Ποιος καθορίζει τις προδιαγραφές; Πόσες μικρότερες επιχειρήσεις έχουν πραγματικά τη δυνατότητα να συμμετέχουν; Γιατί εκατοντάδες διαδικασίες δεν προσελκύουν δεύτερο ενδιαφερόμενο; Πώς διασφαλίζεται ότι το Δημόσιο πληρώνει μια εύλογη τιμή όταν απουσιάζει η δυνατότητα σύγκρισης;
Αυτά δεν είναι λεπτομέρειες για τους νομικούς των υπουργείων. Είναι ερωτήματα για τον τρόπο με τον οποίο διανέμεται το δημόσιο χρήμα.
Μια διαδικασία μπορεί να είναι τυπικά νόμιμη και ταυτόχρονα να εξυπηρετεί ελάχιστα τον σκοπό για τον οποίο θεσπίστηκε. Η νομιμότητα μιας ανάθεσης δεν αποδεικνύει ότι το Δημόσιο εξασφάλισε τους καλύτερους δυνατούς όρους.
Η ψηφιακή Ελλάδα δεν συμφωνεί με τα ίδια της τα αρχεία
Αν η απουσία ανταγωνισμού είναι το πρώτο πρόβλημα, το δεύτερο είναι ακόμη πιο αποκαλυπτικό για την κατάσταση του κράτους.
Το Ελεγκτικό Συνέδριο εντόπισε ασυμφωνίες ανάμεσα στα στοιχεία που τηρούν υπουργεία για τις συμβάσεις τους και στις καταχωρίσεις του Κεντρικού Ηλεκτρονικού Μητρώου Δημοσίων Συμβάσεων.
Διαφορές στον αριθμό των καταγεγραμμένων συμβάσεων διαπιστώθηκαν σε υπουργεία όπως το Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας, το Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, το Δικαιοσύνης, το Ναυτιλίας και το Προστασίας του Πολίτη.
Σε άλλες περιπτώσεις καταγράφηκαν λανθασμένα στοιχεία για τα ποσά, τα αντικείμενα και τις διαδικασίες ανάθεσης.
Η κυβέρνηση Μητσοτάκη μιλά διαρκώς για αποτελεσματικότητα, ψηφιοποίηση και σύγχρονο κράτος. Κι όμως, υπουργεία του περίφημου επιτελικού κράτους δεν καταφέρνουν να συμφωνήσουν ούτε με τα ηλεκτρονικά μητρώα στα οποία υποτίθεται ότι καταγράφουν τις οικονομικές τους υποχρεώσεις.
Δεν χρειάζεται να αναζητήσει κανείς κάποια περίπλοκη θεωρία για να κατανοήσει τη σημασία αυτής της διαπίστωσης. Όταν ένα κράτος δεν διαθέτει αξιόπιστη και ενιαία εικόνα των συμβάσεών του, η δυνατότητα ουσιαστικού ελέγχου περιορίζεται.
Η ψηφιοποίηση παρουσιάστηκε ως σχεδόν αυταπόδεικτη εγγύηση διαφάνειας. Στην πραγματικότητα, όμως, μια προβληματική διοικητική διαδικασία δεν γίνεται αποτελεσματική επειδή μεταφέρεται από το χαρτί σε μια οθόνη.
Μπορεί απλώς να γίνει μια προβληματική διαδικασία με καλύτερο περιτύλιγμα.
Πλήρωσαν για ελέγχους. Κανείς δεν βρήκε πρόβλημα.
Και εδώ η υπόθεση αποκτά μια σχεδόν εξωφρενική διάσταση. Σύμφωνα με την ετήσια έκθεση του Ελεγκτικού Συνεδρίου για το 2025, από τους 666 δημόσιους φορείς που εξετάστηκαν, μόλις το 19% διέθετε λειτουργικά ολοκληρωμένο σύστημα εσωτερικού ελέγχου. Το υπόλοιπο 81% δεν πληρούσε τα απαιτούμενα κριτήρια.
Πρόκειται για τους μηχανισμούς που υποτίθεται ότι εξασφαλίζουν πως οι δημόσιες υπηρεσίες γνωρίζουν τις διαδικασίες τους, εντοπίζουν κινδύνους και προλαμβάνουν παρατυπίες στη διαχείριση χρημάτων.
Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι τι συμβαίνει όταν το Δημόσιο αναθέτει σε ιδιώτες την υποστήριξη αυτών των ελέγχων.
Το 90% των σχετικών συμβάσεων που εξέτασε το Ελεγκτικό Συνέδριο πραγματοποιήθηκε με απευθείας ανάθεση. Οκτώ ανάδοχοι συγκέντρωναν το 65,5% του πλήθους και της συνολικής αξίας τους.
Και το εντυπωσιακότερο: σε 152 εκθέσεις εξωτερικών συνεργατών δεν διατυπώθηκε ούτε μία αρνητική συνολική γνώμη για την επάρκεια των συστημάτων εσωτερικού ελέγχου. Ούτε μία.
Το ίδιο το Ελεγκτικό Συνέδριο διαπίστωσε ότι υπήρχαν θετικές αξιολογήσεις ακόμη και για φορείς που δεν διέθεταν επαρκώς καταγεγραμμένες διαδικασίες και μηχανισμούς ελέγχου.
Ας το επαναλάβουμε: το Δημόσιο πληρώνει ιδιώτες για να ελέγξουν αν λειτουργούν οι ελεγκτικοί του μηχανισμοί. Οι ιδιώτες υποβάλλουν εκθέσεις χωρίς αρνητική συνολική αξιολόγηση, την ώρα που το ανώτατο δημοσιονομικό δικαστήριο καταγράφει σοβαρές αδυναμίες σε μεγάλο μέρος του κρατικού μηχανισμού.
Αυτό δεν αποδεικνύει παράνομη συμπεριφορά των αναδόχων. Αποδεικνύει, όμως, πόσο εύκολα μπορεί μια διαδικασία που σχεδιάστηκε για να εξασφαλίζει λογοδοσία να καταλήξει να εξασφαλίζει απλώς την ύπαρξη ενός ακόμη εγγράφου.
Η εξωτερική ανάθεση του ελέγχου δεν είναι από μόνη της εγγύηση ανεξαρτησίας ή αποτελεσματικότητας. Και η πληρωμή μιας υπηρεσίας δεν σημαίνει ότι η υπηρεσία απέδωσε.
Και άλλα 874 εκατομμύρια κόπηκαν στον έλεγχο
Σαν να μην έφταναν αυτά, η έκθεση καταγράφει ακόμη ένα μέγεθος.
Το 2025, το Ελεγκτικό Συνέδριο εξέτασε σχέδια συμβάσεων συνολικής αξίας 18 δισεκατομμυρίων ευρώ, χωρίς ΦΠΑ. Διαγωνιστικές διαδικασίες συνολικού οικονομικού αντικειμένου 873,91 εκατομμυρίων ευρώ κρίθηκαν αμετάκλητα μη νόμιμες.
Από αυτό το ποσό, 188,84 εκατομμύρια αφορούσαν συμβάσεις που χρηματοδοτούνταν εξ ολοκλήρου ή εν μέρει από το Ταμείο Ανάκαμψης.
Είναι σημαντικό να ξεχωρίσουμε τα δύο ευρήματα. Τα 1,24 δισεκατομμύρια αφορούν συμβάσεις με μία προσφορά, όχι κατ’ ανάγκην παράνομες. Τα 873,91 εκατομμύρια αφορούν διαφορετικές διαδικασίες, οι οποίες δεν πέρασαν τον προσυμβατικό έλεγχο νομιμότητας. Τα ποσά δεν αθροίζονται.
Το γεγονός ότι ο έλεγχος εντόπισε και απέτρεψε τη σύναψη μη νόμιμων συμβάσεων αποδεικνύει την αναγκαιότητα των ανεξάρτητων ελεγκτικών μηχανισμών.
Ταυτόχρονα, όμως, αναδεικνύει το μέγεθος των προβλημάτων που φτάνουν μέχρι την τελευταία γραμμή άμυνας πριν από την υπογραφή.
Και όλα αυτά συμβαίνουν την περίοδο που τα κονδύλια του Ταμείου Ανάκαμψης παρουσιάζονται ως η μεγάλη ευκαιρία εκσυγχρονισμού της ελληνικής οικονομίας.
Η απορρόφηση χρημάτων, όμως, δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη επιτυχίας. Η ουσία βρίσκεται στο πού πηγαίνουν, ποιοι τα διεκδικούν, με ποιους όρους και τι τελικά επιστρέφει στην κοινωνία.
Η αριστεία των αναθέσεων
Η κυβέρνηση έχει οικοδομήσει ένα μεγάλο μέρος της πολιτικής της ταυτότητας πάνω στην αποτελεσματικότητα, στην επιχειρηματικότητα και στην ιδέα ότι ο ιδιωτικός τομέας λειτουργεί καλύτερα όταν το κράτος τον αφήνει ελεύθερο.
Τα ευρήματα του Ελεγκτικού Συνεδρίου θέτουν ένα άβολο ερώτημα: τι συμβαίνει όταν αυτός ο ιδιωτικός τομέας δεν λειτουργεί απέναντι στο κράτος ως ανταγωνιστική αγορά, αλλά ως αποδέκτης των συμβάσεών του;
Όταν ο δημόσιος διαγωνισμός έχει έναν υποψήφιο, η διαφημιζόμενη πειθαρχία της αγοράς δεν αρκεί για να εξασφαλίσει ότι το τίμημα είναι το καλύτερο δυνατό. Όταν η διοίκηση δεν διαθέτει αξιόπιστα στοιχεία, ο πολίτης δυσκολεύεται να ελέγξει τις επιλογές της. Και όταν οι ίδιοι οι μηχανισμοί ελέγχου παρουσιάζουν τέτοιες αδυναμίες, η επίκληση της διαφάνειας αποκτά όλο και λιγότερο πραγματικό περιεχόμενο.
Η κυβέρνηση δεν μπορεί να αντιμετωπίζει όλα αυτά ως μια σειρά από διαχειριστικές ατέλειες χωρίς πολιτική ευθύνη.
Κυβερνά από το 2019. Έχει νομοθετήσει, έχει αναδιοργανώσει υπηρεσίες, έχει δημιουργήσει μηχανισμούς, έχει επενδύσει τεράστιο επικοινωνιακό κεφάλαιο στο επιτελικό κράτος. Επομένως, τα αποτελέσματα της λειτουργίας του δεν μπορούν να παρουσιάζονται διαρκώς σαν κάτι που συμβαίνει ερήμην της.
Το δημόσιο χρήμα, άλλωστε, έχει μια ιδιαιτερότητα που συχνά εξαφανίζεται πίσω από τα δισεκατομμύρια των εκθέσεων: προέρχεται από την κοινωνία.
Από ανθρώπους που πληρώνουν φόρους ακόμη κι όταν ο μισθός τους δεν φτάνει μέχρι το τέλος του μήνα. Από μικρές επιχειρήσεις που αγωνίζονται να παραμείνουν ανοιχτές. Από εργαζομένους που ακούν διαρκώς πως το κράτος πρέπει να περιορίσει τις δαπάνες του.
Για τις δημόσιες κοινωνικές ανάγκες, η απάντηση είναι συχνά ότι δεν υπάρχουν αρκετά χρήματα. Για κάθε αύξηση της δαπάνης απαιτείται δημοσιονομικός υπολογισμός. Για κάθε διεκδίκηση τίθεται το ερώτημα του κόστους.
Ακριβώς γι’ αυτό, όταν το ίδιο κράτος αναθέτει συμβάσεις εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ χωρίς ουσιαστική σύγκριση προσφορών, ο έλεγχος δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως δευτερεύον διοικητικό ζήτημα.
Η κυβέρνηση Μητσοτάκη δεν μπορεί να απαιτεί από την κοινωνία να λογοδοτεί για κάθε ευρώ που ζητά και από το κράτος να αρκείται σε μια υπογραφή για κάθε εκατομμύριο που διαθέτει.
Η έκθεση του Ελεγκτικού Συνεδρίου δεν αποδεικνύει ότι πίσω από κάθε σύμβαση κρύβεται σκάνδαλο. Αποδεικνύει κάτι που μια κυβέρνηση η οποία επικαλείται διαρκώς την αριστεία θα έπρεπε να θεωρεί εξίσου σοβαρό: ότι οι μηχανισμοί που οφείλουν να προστατεύουν το δημόσιο χρήμα εξακολουθούν να παρουσιάζουν εκτεταμένες αδυναμίες.
Και όσο αυτές παραμένουν, η συζήτηση δεν μπορεί να περιορίζεται στο αν τηρήθηκε ο τύπος ενός διαγωνισμού.
Γιατί το πρόβλημα δεν είναι μόνο ποιος παίρνει τις δημόσιες συμβάσεις. Είναι ότι ο πολίτης καλείται να πληρώνει, χωρίς το κράτος να μπορεί πάντοτε να αποδείξει πως έκανε ό,τι έπρεπε για να προστατεύσει τα χρήματά του.





