Έχουμε αποκτήσει μια αξιοθαύμαστη ικανότητα να εξηγούμε τα πάντα, αρκεί να μη χρειαστεί να αναρωτηθούμε τι σημαίνουν. Ένας καταδικασμένος χρυσαυγίτης εμφανίζεται στη δημόσια τηλεόραση χωρίς να αναφέρεται η ταυτότητά του; Μια αβλεψία. Η λέξη «λαθρομετανάστες» ακούγεται σε δελτίο ειδήσεων; Μια άστοχη διατύπωση. Ένοπλοι αστυνομικοί φτάνουν μέχρι την αίθουσα σύνταξης της ΕΡΤ; Μια καταγγελία για κάπνισμα.
Για κάθε περιστατικό υπάρχει μια εξήγηση. Για τη συνολική εικόνα, όμως, περισσεύει η σιωπή.
Αυτή είναι ίσως η πιο αποτελεσματική μορφή κανονικοποίησης. Δεν χρειάζεται να υπερασπιστείς ανοιχτά κάτι προβληματικό. Αρκεί να το κατακερματίσεις σε τόσες μικρές, μεμονωμένες υποθέσεις ώστε να χαθεί κάθε δυνατότητα να αναγνωρίσεις τι τις συνδέει.
Τρία διαφορετικά περιστατικά μέσα σε λίγες ημέρες στην ΕΡΤ, διαφορετικής βαρύτητας και χωρίς αποδεδειγμένη μεταξύ τους σύνδεση, επαναφέρουν ένα ερώτημα πολύ ευρύτερο από τις ευθύνες μιας τηλεοπτικής εκπομπής ή την αναλογικότητα ενός αστυνομικού ελέγχου.
Πόσο πρέπει να μετακινηθούν τα όρια του αποδεκτού μέχρι να αντιληφθούμε ότι έχουν ήδη μετακινηθεί;
Η αβλεψία που εξαφάνισε μια καταδίκη
Στις 2 Νοεμβρίου, ο Παναγιώτης Ηλιόπουλος εμφανίστηκε στην εκπομπή «Newsroom» του ΕΡΤnews ως ιδρυτής λέσχης και φερόμενο θύμα της ΜΚΟ «Παιδική Χαρά».
Από την παρουσίασή του απουσίαζε μια μάλλον ουσιώδης πληροφορία: ότι πρόκειται για πρώην βουλευτή της Χρυσής Αυγής, καταδικασμένο για συμμετοχή στην εγκληματική οργάνωση. Δεν είναι λεπτομέρεια του βιογραφικού του.
Η δημοσιογραφία οφείλει να γνωρίζει ποιον φιλοξενεί, ιδιαίτερα όταν παραχωρεί δημόσιο βήμα σε πρόσωπο με τέτοιο πολιτικό παρελθόν. Ακόμη και αν ο ίδιος καταγγέλλει μια πραγματική αδικία, η ταυτότητά του παραμένει κρίσιμη πληροφορία για τον τηλεθεατή.
Η ΕΡΤ επικαλέστηκε την πίεση της ζωντανής εκπομπής και την απουσία προηγούμενης ταυτοποίησης. Χαρακτήρισε το περιστατικό «απαράδεκτη αβλεψία», εξέφρασε τη λύπη της και επέβαλε κυρώσεις, μεταξύ των οποίων δεκαήμερη αργία χωρίς αποδοχές σε εμπλεκόμενους δημοσιογράφους.
Οι κυρώσεις δεν είναι αμελητέες. Δεν απαντούν, όμως, από μόνες τους στο ουσιαστικό ερώτημα: πώς οργανώνεται η δημοσιογραφική εποπτεία σε ένα δημόσιο μέσο και πού αρχίζει η ευθύνη εκείνων που τη διευθύνουν;
Γιατί υπάρχει κάτι εξαιρετικά βολικό στην ιδέα ότι η δημοσιογραφική ευθύνη εξαντλείται πάντοτε στον τελευταίο άνθρωπο που άγγιξε το μικρόφωνο.
Η διοικητική εξουσία διατηρεί το δικαίωμα να καθορίζει την ενημέρωση. Όταν, όμως, ανακύπτει πρόβλημα, η ευθύνη κινδυνεύει να κατεβαίνει αποκλειστικά προς τα χαμηλότερα επίπεδα της ιεραρχίας.
Οι λέξεις δεν είναι αθώες
Λίγες ημέρες αργότερα, σε ρεπορτάζ του μεσημεριανού δελτίου ειδήσεων για κύκλωμα διακίνησης ανθρώπων, χρησιμοποιήθηκε ο όρος «λαθρομετανάστες».
Εδώ δεν χρειάζονται περίπλοκες γλωσσολογικές αναλύσεις. Η παρατυπία αφορά έναν τρόπο εισόδου ή διαμονής. Δεν αποτελεί ιδιότητα της ανθρώπινης ύπαρξης.
Μια δημόσια τηλεόραση διαθέτει το προσωπικό, την εμπειρία και την υποχρέωση να διακρίνει τη νομική περιγραφή από τον στιγματισμό.
Η γλώσσα δεν καταγράφει απλώς την πραγματικότητα. Συμβάλλει στον τρόπο με τον οποίο την αντιλαμβανόμαστε.
Όταν άνθρωποι που εγκαταλείπουν πολέμους, διώξεις ή εξαθλίωση περιγράφονται με όρους που τους αποδίδουν σχεδόν εγγενή παρανομία, η κοινωνική απόσταση από αυτούς μεγαλώνει πριν ακόμη αρχίσει οποιαδήποτε πολιτική συζήτηση.
Αυτός είναι και ένας από τους τρόπους με τους οποίους η ξενοφοβία αποκτά θεσμική οικειότητα. Δεν χρειάζεται κάθε φορά μια κραυγαλέα ρατσιστική διακήρυξη. Μπορεί να εγκαθίσταται μέσα από τις λέξεις που παύουμε να προσέχουμε.
Ένοπλοι για ένα τσιγάρο
Και έπειτα ήρθε η Δευτέρα 9 Νοεμβρίου. Σύμφωνα με την καταγγελία του Γιάννη Δάρρα, εκπροσώπου των δημοσιογράφων στο Διοικητικό Συμβούλιο της ΕΡΤ, αστυνομικοί της ομάδας ΔΙΑΣ, με αλεξίσφαιρα γιλέκα και τον υπηρεσιακό οπλισμό τους, εισήλθαν στην αίθουσα σύνταξης του Ραδιομεγάρου, συνοδευόμενοι από υπάλληλο ασφαλείας.
Η εξήγηση που μεταφέρθηκε στους εργαζομένους ήταν ότι είχε προηγηθεί ανώνυμη καταγγελία για κάπνισμα.
Το κάπνισμα στους εργασιακούς χώρους απαγορεύεται. Και η αστυνομία μπορεί, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων της, να διενεργεί ελέγχους.
Αλλά η νομιμότητα ενός ελέγχου δεν εξαντλεί το ζήτημα της αναγκαιότητας και του τρόπου διεξαγωγής του.
Γιατί χρειάστηκε να φτάσουν ένστολοι, ένοπλοι αστυνομικοί μέχρι τα γραφεία των δημοσιογράφων; Ποιες διαδικασίες ακολουθήθηκαν; Υπήρξε συνεννόηση με τους υπευθύνους του Ραδιομεγάρου; Και ποιος έκρινε αυτή την παρουσία αναλογική προς το αντικείμενο της καταγγελίας;
Χωρίς πλήρη επίσημη ενημέρωση για τις συνθήκες του ελέγχου, δεν μπορεί να αποδοθεί αυθαίρετα πρόθεση εκφοβισμού.
Μπορεί, όμως, να τεθεί ένα στοιχειώδες ερώτημα: πότε αρχίσαμε να θεωρούμε τόσο συνηθισμένη την παρουσία ένοπλης κρατικής εξουσίας σε έναν δημοσιογραφικό χώρο, ώστε να χρειάζεται να απολογηθεί εκείνος που προβληματίζεται;
Η μνήμη καθήκον, όχι υπερβολή
Η ημερομηνία προσθέτει ένα ιδιαίτερο βάρος. Στις 7 Νοεμβρίου 2013, αστυνομικές δυνάμεις των ΜΑΤ εισήλθαν στο Ραδιομέγαρο για να απομακρύνουν τους εργαζομένους που συνέχιζαν να το λειτουργούν μετά το κλείσιμο της ΕΡΤ από την κυβέρνηση Σαμαρά.
Δεκατρία χρόνια αργότερα, μόλις δύο ημέρες μετά την επέτειο, η εικόνα ένοπλων αστυνομικών μέσα στο ίδιο κτίριο επιστρέφει.
Δεν πρόκειται για ταυτόσημα περιστατικά. Η επέμβαση του 2013 είχε σαφή πολιτικό σκοπό και εντελώς διαφορετική κλίμακα. Αλλά η ιστορική μνήμη δεν λειτουργεί μόνο όταν δύο γεγονότα είναι απολύτως όμοια.
Για τους εργαζομένους που έζησαν εκείνη την περίοδο, το Ραδιομέγαρο δεν είναι απλώς ένας χώρος εργασίας. Είναι και ένας τόπος όπου η σχέση της κρατικής εξουσίας με τη δημόσια ενημέρωση δοκιμάστηκε με τον πιο απροκάλυπτο τρόπο.
Το να αναγνωρίζεις αυτή τη μνήμη δεν σημαίνει ότι εξισώνεις τα γεγονότα. Σημαίνει ότι αρνείσαι να αντιμετωπίσεις την ιστορία σαν να ξεκινά κάθε πρωί από το μηδέν.
Η δημοκρατία φθείρεται και με μικρές παραχωρήσεις
Στην ανάρτησή του, ο Γιάννης Δάρρας επιστρέφει διαρκώς σε μια φράση: «Και τι έγινε;». Είναι ίσως η πιο ενδιαφέρουσα πολιτική διάσταση της παρέμβασής του.
Η διολίσθηση μιας κοινωνίας προς τον αυταρχισμό δεν χρειάζεται να εκδηλώνεται πάντοτε με θεαματικές αποφάσεις. Μπορεί να συντελείται μέσα από μια αλληλουχία μικρότερων υποχωρήσεων, τις οποίες κάθε φορά δικαιολογούμε ως εξαιρέσεις.
Ένας χαρακτηρισμός που κάποτε θα προκαλούσε αντίδραση γίνεται συνηθισμένη γλώσσα. Ένα πολιτικό παρελθόν που θα έπρεπε να ελέγχεται δημοσιογραφικά εξαφανίζεται από την παρουσίαση ενός καλεσμένου. Μια ένοπλη παρουσία μέσα σε αίθουσα σύνταξης αντιμετωπίζεται περίπου ως γραφειοκρατική λεπτομέρεια.
Κανένα από αυτά δεν αποδεικνύει από μόνο του οργανωμένο σχέδιο χειραγώγησης της δημόσιας τηλεόρασης. Και δεν χρειάζεται να αποδεικνύει κάτι τέτοιο για να έχει σημασία.
Η κανονικοποίηση λειτουργεί ακριβώς επειδή δεν απαιτεί πάντοτε κεντρικό σχεδιασμό. Αρκούν η αδιαφορία, η συνήθεια, η μετατόπιση των ορίων και η επαναλαμβανόμενη προτροπή να μη δίνουμε τόσο μεγάλη σημασία.
Στην ΕΡΤ εργάζονται δημοσιογράφοι που εξακολουθούν να υπερασπίζονται την ανεξαρτησία και την ποιότητα της ενημέρωσης. Η ευθύνη για τις επιλογές ενός δημόσιου οργανισμού δεν μπορεί να μεταφέρεται συλλήβδην στους εργαζομένους του.
Βαρύνει και εκείνους που αποφασίζουν τη δημοσιογραφική του κατεύθυνση, διαμορφώνουν τις διαδικασίες, εποπτεύουν το περιεχόμενο και οφείλουν να εγγυώνται ότι η δημόσια τηλεόραση υπηρετεί την κοινωνία και όχι την εκάστοτε εξουσία.
Γιατί η ΕΡΤ δεν είναι ιδιοκτησία της κυβέρνησης που διορίζει τη διοίκησή της. Ανήκει στη δημόσια σφαίρα, χρηματοδοτείται από την κοινωνία και οφείλει να λογοδοτεί σε αυτήν.
Η κριτική σε όσα συμβαίνουν δεν υπονομεύει τον δημόσιο χαρακτήρα της. Τον υπερασπίζεται.
Το πραγματικά ανησυχητικό, επομένως, δεν είναι μόνο τα τρία περιστατικά. Είναι η ευκολία με την οποία καθένα μπορεί να κλείσει στον δικό του μικρό φάκελο, να λάβει μια πρόχειρη εξήγηση και να ξεχαστεί.
Η εξουσία δεν χρειάζεται πάντοτε να μας πείσει ότι κάτι είναι σωστό. Μερικές φορές της αρκεί να μας πείσει ότι δεν αξίζει να ασχοληθούμε.
Και ίσως η πιο επικίνδυνη στιγμή για μια δημοκρατία να μην είναι όταν συμβαίνει κάτι που μας τρομάζει. Αλλά όταν παύουμε να τρομάζουμε.
