“Αν οι δισεκατομμυριούχοι πραγματοποιούσαν όλες τις αναγκαίες επενδύσεις στην καθαρή ενέργεια, στην εκπαίδευση και στην υγεία, και αν ο κόσμος γινόταν υπέροχος χάρη στην ηγεσία τους, θα ήμουν μάλιστα ευτυχής να τους αφήσω να συνεχίσουν να αποφασίζουν για τις επενδύσεις, τα μέσα ενημέρωσης και τις πολιτικές”, δηλώνει σε συνέντευξή του στην εφημερίδα El Pais ο εμβληματικός για τις προοδευτικές δυνάμεις όλου του κόσμου, οικονομολόγος Τομά Πικετί.
Τη συνέντευξη πήρε ο Φρανθίσκο δε Θάρατε
Το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού του πλανήτη να διαθέτει έως το 2100 εισοδήματα αντίστοιχα με 5.000 ευρώ τον μήνα. Η μέση θερμοκρασία να βρίσκεται μόλις 1,8 βαθμούς Κελσίου πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα. Λιγότερη κατανάλωση κρέατος, λιγότερη βιομηχανική και εξορυκτική δραστηριότητα. Περισσότερη υγειονομική περίθαλψη και εκπαίδευση.
Και ποιοι θα έχαναν από μια τέτοια εξέλιξη; Οι Τζεφ Μπέζος, Λάρι Έλισον και Έλον Μασκ αυτού του κόσμου. Μια ευάριθμη ομάδα δισεκατομμυριούχων, που αντιπροσωπεύει το 0,001% του πληθυσμού, θα έβλεπε το μερίδιό της στον παγκόσμιο πλούτο να μειώνεται από το σημερινό 6,4% στο 0,05%, ενώ το φτωχότερο 50% του πλανήτη θα αύξανε το δικό του μερίδιο από μόλις 2% σε 30%.
Αυτά είναι τα μεγέθη που παρουσιάζει το Global Justice Project, όπως εκτιμήθηκαν από ομάδα 200 ερευνητών. Με αυτά, ο Γάλλος οικονομολόγος Τομά Πικετί και άλλοι 44 επιχειρούν να παρουσιάσουν μια εναλλακτική απέναντι στο δυστοπικό μέλλον των πλημμυρών, των πυρκαγιών, των αφεντικών και των δουλοπάροικων, το οποίο φαίνεται να διαμορφώνουν η τεχνητή νοημοσύνη, οι ανισότητες και η κλιματική αλλαγή.
“Να μειώσουμε τις ανισότητες”
Ο 55χρονος Πικετί μίλησε στην El País μέσω βιντεοκλήσης, εξηγώντας τη βάση αυτών των συμπερασμάτων.
Ερώτηση: Είναι εφικτό να επιτευχθούν αυτοί οι αριθμητικοί στόχοι; Ή αποτελούν απλώς ένα ιδανικό προς το οποίο πρέπει να επιδιώκουμε να κινηθούμε;
Απάντηση: Αν κάποιοι θέλουν να συζητήσουν ορισμένους από τους αριθμούς, πολύ ευχαρίστως. Αυτό που προσφέρουμε είναι μια εργαλειοθήκη για να σκεφτούμε πιθανές πορείες εξέλιξης, δίνοντας τάξεις μεγέθους και όχι ακριβείς αριθμούς. Αλλά ακόμη και αυτές οι τάξεις μεγέθους μπορούν να αλλάξουν μέσα από μια πιο δημοκρατική διαβούλευση.
Απλώς προσπαθούμε να πάρουμε στα σοβαρά την επιθυμία του Παγκόσμιου Νότου για ευημερία. Το βασικό μήνυμα είναι ότι μπορούμε να πετύχουμε ευημερία για όλους, αλλά αυτό προϋποθέτει ορισμένες αλλαγές. Μια αργή μετάβαση σε μια οικονομία χαμηλών εκπομπών άνθρακα, μέσω του μετασχηματισμού του ενεργειακού συστήματος, δεν αρκεί.
Πρέπει επίσης να μειώσουμε τις ανισότητες και να υιοθετήσουμε αυτό που ονομάζουμε «επάρκεια»: λιγότερες ώρες εργασίας, αλλαγές στις διατροφικές συνήθειες και μετατόπιση της σημασίας από τη βιομηχανία και τις εξορύξεις προς τους άυλους τομείς της οικονομίας. Δεν χρειάζεται να έχουμε δέκα iPhone ανά άτομο.
Ωστόσο, το ακριβές μέγεθος όλων αυτών των αλλαγών μπορεί και πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο συζήτησης.
Ερώτηση: Το σχέδιο έχει επικριθεί ως ουτοπικό…
Απάντηση: Είναι δύσκολο να επιτευχθεί. Αλλά ποια είναι η εναλλακτική; Όλα τα σενάρια θα είναι περίπλοκα.
Αν διατηρήσουμε, για παράδειγμα, την ανισότητα μεταξύ Αφρικής και Ευρώπης, τι θα κάνουμε; Θα αναπτύξουμε εκατομμύρια μη επανδρωμένα αεροσκάφη πάνω από τη Μεσόγειο για έναν ολόκληρο αιώνα;
Η συνέχιση της σημερινής πορείας δεν αποτελεί επιλογή: περισσότερη εξόρυξη ορυκτών καυσίμων, μεγαλύτερες οικονομικές και κοινωνικές ανισότητες, συγκρούσεις για εδάφη και πόρους, στρατιωτικοποιημένα σύνορα. Δεν είναι μόνο ο Τραμπ που έχει τρελαθεί. Το ίδιο συμβαίνει και στην Ευρώπη.
Ή μήπως πιστεύει πραγματικά κανείς ότι μια ρεαλιστική στρατηγική είναι η επιστροφή στην παραδοσιακή οικογένεια, ώστε οι γυναίκες να μένουν στο σπίτι, να κάνουν περισσότερα παιδιά και έτσι να αυξηθεί η γεννητικότητα στην Ευρώπη;
Ερώτηση: Η έκθεση τονίζει, σαν να έκανε αυτό τα πράγματα ευκολότερα, ότι η βασική πρόκληση δεν είναι τεχνική αλλά πολιτική: Η δημιουργία μιας διεθνούς συμμαχίας.
Απάντηση: Η διεθνής συνεργασία είναι δύσκολη, αλλά και οι συγκρούσεις για εδάφη και πόρους είναι εξίσου δύσκολες.
Ο δρόμος που προτείνουμε δεν είναι εύκολος, αλλά σε σύγκριση με τις εναλλακτικές είναι ο πιο επιθυμητός και ταυτόχρονα ο πιο εφικτός. Ένας κόσμος που συγκρούεται για τους πόρους, με αυξανόμενες ανισότητες τόσο στο εσωτερικό των χωρών όσο και μεταξύ τους, οδηγείται στην κατάρρευση των δημοκρατικών θεσμών.
Τα κράτη καταλήγουν να διαθέτουν περισσότερους πόρους για στρατιωτικές δαπάνες παρά για την εκπαίδευση, την υγειονομική περίθαλψη ή τις ενεργειακές υποδομές χαμηλών εκπομπών άνθρακα. Αυτό δεν λύνει κανένα από τα προβλήματά μας.
Ερώτηση: Σε ποιον βαθμό η σοσιαλδημοκρατική επανάσταση, που περιόρισε δραστικά τις ανισότητες στην Ευρώπη, προϋπέθετε την καταστροφή των δύο Παγκοσμίων Πολέμων;
Απάντηση: Τον 20ό αιώνα χρειάστηκαν μεγάλες καταστροφές για να νομιμοποιηθούν πολιτικά η μείωση των ωρών εργασίας στο μισό και η αύξηση των δημόσιων δαπανών, που έφεραν την καθολική υγειονομική περίθαλψη και εκπαίδευση.
«Αυτό θα σημάνει την κατάρρευση της οικονομίας», θα απαντούσε οποιοσδήποτε το 1900, αν του προτείνατε να μειωθούν οι περίπου 3.000 ώρες ετήσιας εργασίας στην Ευρώπη εκείνης της εποχής στις 1.500 ώρες που ισχύουν σήμερα.
Δεν γνωρίζουμε αν οι καταστροφές θα παίξουν κάποιον ρόλο τις επόμενες δεκαετίες. Κανείς δεν το γνωρίζει. Αυτό που γνωρίζουμε είναι ότι πρέπει να συζητήσουμε εναλλακτικές πορείες ανάπτυξης προτού συμβεί κάποια καταστροφή.
Ερώτηση: Γιατί;
Απάντηση: Σε περιόδους κρίσης, οι κοινωνίες πρέπει να παίρνουν αποφάσεις πολύ γρήγορα. Και συχνά επινοούν νέους θεσμούς και νέες λύσεις που προηγουμένως θεωρούνταν αδύνατες.
Γι’ αυτό οτιδήποτε έχει συζητηθεί δημοκρατικά εκ των προτέρων έχει περισσότερες πιθανότητες να επηρεάσει τη δημόσια συζήτηση όταν ξεσπάσει μια κρίση. Πριν από τις μεγάλες κρίσεις του 20ού αιώνα, τα συνδικάτα, τα πολιτικά κόμματα, οι διανοούμενοι και οι κοινωνικοί επιστήμονες είχαν ήδη συζητήσει την κοινωνική ασφάλιση και την προοδευτική φορολογία.
Ωστόσο, οι μεγάλες καταστροφές δεν είναι ούτε επαρκής ούτε αναγκαία προϋπόθεση για την αλλαγή. Αυτό αποδεικνύει η ανάπτυξη του κράτους πρόνοιας στη Σουηδία κατά τον 20ό αιώνα, σε μια χώρα που υπέστη συγκριτικά μικρότερες καταστροφές από άλλα ευρωπαϊκά κράτη στη διάρκεια των δύο Παγκοσμίων Πολέμων.
Ερώτηση: Η Σουηδία είχε μικρότερη εμπλοκή στους πολέμους, αλλά οι κυρίαρχες τάξεις της φοβούνταν την εξάπλωση του σοβιετικού κομμουνισμού, όπως και στην υπόλοιπη Ευρώπη. Αυτή η απειλή έχει εξαφανιστεί…
Απάντηση: Σήμερα αντιμετωπίζουμε την απειλή της υπερθέρμανσης του πλανήτη. Δεν πρόκειται για το ίδιο ιστορικό πλαίσιο, αλλά και οι σημερινές συνθήκες είναι δυσμενείς για πολλούς ανθρώπους σε ολόκληρο τον κόσμο.
Η απαίτηση για αλλαγή στον Βορρά —και ακόμη περισσότερο στον Νότο— θα είναι πολύ ισχυρή. Ακόμη κι αν δεν εκφραστεί μέσα από οργανώσεις όπως τα συνδικάτα του 20ού αιώνα, τα οποία ήταν ισχυρά σε ορισμένα ζητήματα αλλά δεν ενδιαφέρονταν για τη βιωσιμότητα του πλανήτη, την ισότητα των φύλων, τις αποζημιώσεις για την αποικιοκρατία ή τις φυλετικές διακρίσεις, θα υπάρξουν στο μέλλον κινητοποιήσεις γύρω από τα ζητήματα που μόλις ανέφερα. Και αυτές μπορούν να είναι εξίσου ισχυρές.
Το γεγονός ότι η Βραζιλία και η Νότια Αφρική προώθησαν την επιβολή ενός παγκόσμιου φόρου στον πλούτο στη σύνοδο της G20 το 2024 αποτέλεσε ένα πολύ σημαντικό σημάδι αλλαγής.
Ερώτηση: Αυτή η πρόταση για έναν παγκόσμιο φόρο στον πλούτο δεν προχώρησε.
Απάντηση: Αλλά στην Ευρώπη, ακόμη και στις Ηνωμένες Πολιτείες, η αντίδραση δεν ήταν μια κατηγορηματική απόρριψη. Είπαν «ας δούμε πώς μπορεί να γίνει», αλλά δεν υπήρξε μετωπική άρνηση.
Όταν το ζήτημα επανέλθει —και θα επανέλθει σε λίγα χρόνια— οι χώρες του Νότου θα πουν ξανά: «Οι ιστορικές σας ευθύνες για τις εκπομπές ρύπων είναι τεράστιες και εμείς έχουμε δικαίωμα στην ανάπτυξη. Είναι δική σας ευθύνη να πληρώσετε για ένα μέρος της κλιματικής καταστροφής που μας έχετε προκαλέσει».
Και αυτό δεν θα το πληρώσει ο μέσος φορολογούμενος στη Γαλλία ή στην Ισπανία, αλλά εκείνοι που βρίσκονται στην κορυφή, οι οποίοι έχουν τη μεγαλύτερη ιστορική ευθύνη για τις επενδυτικές αποφάσεις.
Αν οι δισεκατομμυριούχοι πραγματοποιούσαν όλες τις αναγκαίες επενδύσεις στην καθαρή ενέργεια, στην εκπαίδευση και στην υγεία, και αν ο κόσμος γινόταν υπέροχος χάρη στην ηγεσία τους, θα ήμουν μάλιστα ευτυχής να τους αφήσω να συνεχίσουν να αποφασίζουν για τις επενδύσεις, τα μέσα ενημέρωσης και τις πολιτικές. Αλλά αυτό δεν συμβαίνει. Το μέλλον που μας ετοιμάζουν οι δισεκατομμυριούχοι είναι δυστοπικό.
