Υπάρχει ένα προνόμιο του μεγάλου πλούτου που δεν καταγράφεται στους ισολογισμούς: η δυνατότητα να χρηματοδοτεί την πολιτική υπεράσπιση του εαυτού του. Και μάλιστα να το κάνει τόσο αποτελεσματικά, ώστε η διατήρηση των προνομίων μιας απειροελάχιστης μειονότητας να παρουσιάζεται ως ζήτημα επιβίωσης για όλους τους υπόλοιπους.
Στην Καλιφόρνια, αυτή η ιδιότυπη αντιστροφή κόστισε εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια.
Οι ψηφοφόροι απέρριψαν στις ενδιάμεσες εκλογές την πρόταση επιβολής εφάπαξ φόρου 5% στις περιουσίες δισεκατομμυριούχων, με ποσοστό 52,8% έναντι 47,2%. Το μέτρο αφορούσε περίπου 200 από τους πλουσιότερους κατοίκους της πολιτείας. Το 90% των εσόδων θα κατευθυνόταν στην υγειονομική περίθαλψη και το υπόλοιπο στην εκπαίδευση και στην επισιτιστική βοήθεια.
Η πρόταση απορρίφθηκε. Όχι όμως προτού οι άνθρωποι που θα καλούνταν να πληρώσουν κινητοποιήσουν μια οικονομική μηχανή σχεδόν αδιανόητης ισχύος.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που συγκέντρωσε το CalMatters, οι πάμπλουτοι αντίπαλοι του φόρου διέθεσαν συνολικά περίπου 378 εκατομμύρια δολάρια στην προσπάθεια αποτροπής του. Η πλευρά που υποστήριζε την επιβολή του συγκέντρωσε περίπου 33,5 εκατομμύρια.
Σε μια δημοκρατία όπου κάθε ψήφος μετρά το ίδιο, η δυνατότητα να καθορίζεις τι θα ακούσει ο ψηφοφόρος εξακολουθεί να κοστολογείται πολύ διαφορετικά.
Ο πλούτος υπερασπίζεται τον εαυτό του
Ο Σεργκέι Μπριν, συνιδρυτής της Google, διέθεσε περίπου 102 εκατομμύρια δολάρια μέσω της οργάνωσης Building a Better California, που δημιουργήθηκε για την αντιπαράθεση με τον φόρο.
Δεν ήταν μόνος. Επιχειρηματίες της Silicon Valley και άλλοι εξαιρετικά εύποροι δωρητές χρηματοδότησαν μια εκστρατεία η οποία δεν περιορίστηκε στην υπεράσπιση της περιουσίας τους.
Επιχείρησαν να πείσουν τους υπόλοιπους Καλιφορνέζους ότι η φορολόγηση μερικών εκατοντάδων ανθρώπων θα απειλούσε την οικονομική ευημερία εκατομμυρίων.
Το επιχείρημα ήταν γνώριμο: αν φορολογήσετε τους πλούσιους, θα φύγουν. Μαζί τους θα χαθούν επιχειρήσεις, επενδύσεις, θέσεις εργασίας και τελικά δημόσια έσοδα.
Η δυνατότητα μετακίνησης μεγάλων περιουσιών αποτελεί υπαρκτό ζήτημα για τη φορολογική πολιτική. Όμως εδώ αποκαλύπτεται μια βαθύτερη ασυμμετρία.
Ένας εργαζόμενος που χάνει την ασφαλιστική του κάλυψη οφείλει να προσαρμοστεί στις οικονομικές συνθήκες. Ένας δισεκατομμυριούχος που κινδυνεύει να φορολογηθεί μπορεί να απειλήσει ότι θα αλλάξει πολιτεία — και η απειλή του μετατρέπεται αυτομάτως σε επιχείρημα δημόσιας πολιτικής.
Η επισφάλεια των πολλών αντιμετωπίζεται ως ατομικό πρόβλημα. Η ενόχληση των ελάχιστων ως συλλογικός κίνδυνος.
Αυτή είναι η πραγματική δύναμη της συγκεντρωμένης οικονομικής ισχύος. Δεν χρειάζεται να απαιτεί ανοιχτά προνόμια. Αρκεί να παρουσιάζει την προστασία τους ως προϋπόθεση της γενικής ευημερίας.
Η περίθαλψη μπορεί να περιμένει
Η ειρωνεία γίνεται ακόμη πιο πικρή όταν εξετάσουμε πού θα κατευθύνονταν τα χρήματα. Ο φόρος είχε προταθεί από το συνδικάτο εργαζομένων στην υγεία SEIU-UHW, σε μια περίοδο κατά την οποία οι περικοπές της ομοσπονδιακής χρηματοδότησης απειλούν την ασφαλιστική κάλυψη εκατομμυρίων ανθρώπων.
Σύμφωνα με μελέτη του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στο Μπέρκλεϊ, οι αλλαγές στην ομοσπονδιακή και πολιτειακή πολιτική που αποφασίστηκαν το 2025 εκτιμάται ότι θα αυξήσουν κατά 2,2 εκατομμύρια τον αριθμό των ανασφάλιστων κατοίκων της πολιτείας κάτω των 65 ετών έως το 2030.
Δύο εκατομμύρια διακόσιες χιλιάδες άνθρωποι περισσότεροι χωρίς ασφάλιση.
Για έναν δισεκατομμυριούχο, το 5% της περιουσίας του μπορεί να σημαίνει την απώλεια ενός μέρους από την αποτίμηση των επενδύσεών του. Για έναν ανασφάλιστο, η αδυναμία πρόσβασης σε θεραπεία μπορεί να σημαίνει την απώλεια πολύ περισσότερων.
Δεν πρόκειται για ισοδύναμες απώλειες. Κι όμως, στην πολιτική αντιπαράθεση η πρώτη παρουσιάστηκε ως απειλή για τη συνολική οικονομία, ενώ η δεύτερη συζητήθηκε ως δημοσιονομικό πρόβλημα που πρέπει κάπως να αντιμετωπιστεί.
Οι υποστηρικτές του φόρου εκτιμούσαν ότι θα μπορούσε να αποφέρει περίπου 100 δισεκατομμύρια δολάρια. Οι επίσημες δημοσιονομικές υπηρεσίες ήταν πιο συγκρατημένες, μιλώντας για δεκάδες δισεκατομμύρια και επισημαίνοντας την αβεβαιότητα ως προς τα τελικά έσοδα. Ακόμη κι έτσι, το μέγεθος ήταν σημαντικό.
Η συζήτηση, ωστόσο, μετατοπίστηκε σταδιακά από το πώς θα χρηματοδοτηθεί η υγεία στο πώς θα προστατευθεί η εμπιστοσύνη των επενδυτών.
Κάπως έτσι, η ανάγκη ενός ασθενούς να δει γιατρό βρέθηκε να ανταγωνίζεται το δικαίωμα ενός μεγιστάνα να αισθάνεται φορολογικά ασφαλής.
Η συναίνεση κατασκευάζεται ακριβά
Θα ήταν απλουστευτικό να ισχυριστεί κανείς ότι τα εκατομμύρια των δισεκατομμυριούχων αγόρασαν τις ψήφους όσων απέρριψαν το μέτρο.
Οι ψηφοφόροι είχαν διαφορετικές αντιρρήσεις, ενώ υπήρχαν και πραγματικές δυσκολίες στην αποτίμηση περιουσιακών στοιχείων και στην εφαρμογή ενός εφάπαξ φόρου.
Αλλά η πολιτική επιρροή δεν ασκείται μόνο όταν κάποιος πείθει άμεσα έναν άνθρωπο να αλλάξει γνώμη.
Ασκείται και όταν καθορίζει ποια ερωτήματα θα μονοπωλούν τη συζήτηση. Όταν το ενδεχόμενο φυγής των δισεκατομμυριούχων συζητείται αδιάκοπα, ενώ η απώλεια ασφαλιστικής κάλυψης αντιμετωπίζεται ως μια δυσάρεστη, σχεδόν αναπόφευκτη εξέλιξη.
Η ανισότητα αυτή έγινε ακόμη πιο εμφανής μέσα στο ίδιο το Δημοκρατικό Κόμμα.
Ο κυβερνήτης Γκάβιν Νιούσομ τάχθηκε εναντίον του φόρου, όπως και ο νεοεκλεγείς κυβερνήτης Χαβιέρ Μπεσέρα. Αντίθετα, ο Μπέρνι Σάντερς, το Δημοκρατικό Κόμμα της Καλιφόρνιας και σημαντικές εργατικές οργανώσεις τον υποστήριξαν.
Η διάσπαση δεν ήταν απλώς μια διαφωνία για τη φορολογική τεχνική. Ανέδειξε πόσο δύσκολα η ρητορική υπέρ της κοινωνικής προστασίας μεταφράζεται σε πραγματική σύγκρουση με τη συγκεντρωμένη οικονομική ισχύ.
Η υγεία είναι προτεραιότητα. Αρκεί η χρηματοδότησή της να μη διαταράσσει υπερβολικά εκείνους που διαθέτουν τα περισσότερα.
Δεν αρκούσε να απορρίψουν τον φόρο
Η εκστρατεία των δισεκατομμυριούχων είχε και μια δεύτερη, λιγότερο προβεβλημένη επιδίωξη. Οι αντίπαλοι της φορολόγησης προώθησαν δύο ανταγωνιστικές προτάσεις, τις 41 και 42, που μπορούσαν να εμποδίσουν την εφαρμογή της Πρότασης 40.
Η πρώτη απορρίφθηκε. Η δεύτερη, που αποσκοπεί στον περιορισμό της δυνατότητας επιβολής νέων φόρων επί χρηματοοικονομικών και άλλων προσωπικών περιουσιακών στοιχείων, προηγούνταν στην καταμέτρηση με 51,6% έναντι 48,4%, ενώ είχε καταμετρηθεί περίπου το 84% των ψήφων, σύμφωνα με την εκτίμηση του Associated Press.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία. Οι οικονομικά ισχυροί δεν επιδίωξαν μόνο να αποτρέψουν έναν φόρο στις 3 Νοεμβρίου. Επιδίωξαν να δυσκολέψουν και την επόμενη προσπάθεια φορολόγησης του πλούτου τους.
Να περιορίσουν, δηλαδή, όχι απλώς μια συγκεκριμένη πολιτική απόφαση, αλλά το διαθέσιμο πεδίο των μελλοντικών αποφάσεων. Εδώ η συγκέντρωση πλούτου συναντά τη δυνατότητα διαμόρφωσης των ίδιων των κανόνων της οικονομικής πολιτικής.
Μια ψήφος ο καθένας. Μια φωνή όχι.
Οι ψηφοφόροι της Καλιφόρνιας απέρριψαν τον φόρο. Το αποτέλεσμα είναι σαφές και δεν χρειάζεται να αποδοθούν κρυφά κίνητρα σε όσους ψήφισαν εναντίον του. Χρειάζεται, όμως, να εξετάσουμε τις συνθήκες μέσα στις οποίες διεξήχθη αυτή η πολιτική σύγκρουση.
Όταν μερικές δεκάδες εξαιρετικά εύποροι άνθρωποι μπορούν να συγκεντρώνουν εκατοντάδες εκατομμύρια για την υπεράσπιση των οικονομικών τους συμφερόντων, η τυπική πολιτική ισότητα συνυπάρχει με μια τεράστια ανισότητα επιρροής.
Και όταν η πιθανότητα να εγκαταλείψουν την πολιτεία ορισμένοι δισεκατομμυριούχοι αντιμετωπίζεται ως πιο επείγουσα απειλή από την πιθανότητα να χάσουν εκατομμύρια άνθρωποι την πρόσβαση στην περίθαλψη, αποκαλύπτεται κάτι για τις προτεραιότητες που έχουν εδραιωθεί στη δημόσια συζήτηση.
Η Καλιφόρνια δεν αποφάσισε απλώς για έναν φόρο. Έγινε πεδίο μιας σύγκρουσης ανάμεσα στη δυνατότητα της κοινωνίας να αναδιανέμει πόρους και στη δυνατότητα του συσσωρευμένου πλούτου να αντιστέκεται στην αναδιανομή.
Οι δισεκατομμυριούχοι κέρδισαν αυτή την αναμέτρηση. Οι πιέσεις στη χρηματοδότηση της υγείας, ωστόσο, δεν εξαφανίστηκαν μαζί με τη φορολογική πρόταση. Κάποιος θα εξακολουθήσει να καλείται να καλύψει το κόστος.
Η διαφορά είναι ότι εκείνοι που διαθέτουν τα περισσότερα κατάφεραν, προς το παρόν, να εξαιρεθούν από τη συγκεκριμένη απόπειρα να τους ζητηθεί να συνεισφέρουν περισσότερο.
Ίσως εκεί να βρίσκεται το σημαντικότερο πολιτικό προνόμιο του μεγάλου πλούτου. Όχι απλώς στην ικανότητά του να επηρεάζει τις αποφάσεις, αλλά στην ικανότητά του να παρουσιάζει τα δικά του συμφέροντα ως συμφέροντα όλων. Όταν συμβαίνει αυτό, η συζήτηση δεν αφορά πλέον μόνο τη φορολογία. Αφορά τα όρια της ίδιας της δημοκρατικής επιλογής.
