Στην Ελλάδα, η ασθένεια συνοδεύεται από δύο αγωνίες. Αν θα βρεις την περίθαλψη που χρειάζεσαι και αν θα μπορέσεις να την πληρώσεις. Ούτε η πρώτη ούτε η δεύτερη θα έπρεπε να αποτελεί προσωπικό στοίχημα σε μια χώρα με δημόσιο σύστημα υγείας.
Κι όμως, μόλις το 36% των χρονίως πασχόντων που συμμετείχαν στη διεθνή έρευνα PaRIS του ΟΟΣΑ δηλώνει εμπιστοσύνη στο σύστημα υγείας, έναντι 62% του μέσου όρου των συμμετεχουσών χωρών-μελών. Την ίδια στιγμή, σύμφωνα με μελέτη του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, περίπου 400.000 ελληνικά νοικοκυριά αντιμετώπισαν το 2023 καταστροφικές δαπάνες περίθαλψης.
Τα δύο ευρήματα, που παρουσιάστηκαν στο 15ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ασθενών, συνθέτουν μια εικόνα πολύ διαφορετική από εκείνη των κυβερνητικών εξαγγελιών για τον εκσυγχρονισμό του ΕΣΥ.
Από τη μία, άνθρωποι που χρειάζονται διαρκή ιατρική φροντίδα δυσκολεύονται να εμπιστευτούν το σύστημα. Από την άλλη, εκατοντάδες χιλιάδες οικογένειες επωμίζονται δαπάνες που απειλούν την οικονομική τους ασφάλεια.
Δεν πρόκειται για δύο ανεξάρτητες αδυναμίες. Είναι οι δύο πλευρές ενός προβλήματος που δεν διορθώνεται με ανακαινισμένα κτίρια και ψηφιακές εφαρμογές, όσο απαραίτητα κι αν είναι αυτά.
Οι ασθενείς εμπιστεύονται τους γιατρούς, όχι το σύστημα
Το εύρημα του ΟΟΣΑ έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή αφορά ανθρώπους με χρόνια νοσήματα, ηλικίας 45 ετών και άνω, που χρησιμοποιούν υπηρεσίες πρωτοβάθμιας φροντίδας. Ανθρώπους που δεν επισκέπτονται περιστασιακά έναν γιατρό, αλλά χρειάζονται τακτική παρακολούθηση, εξετάσεις και συνεχή θεραπεία.
Η Ελλάδα καταγράφει το χαμηλότερο ποσοστό εμπιστοσύνης στην έρευνα PaRIS. Το υπόλοιπο 64% δεν δηλώνει απαραίτητα ενεργή δυσπιστία, καθώς περιλαμβάνονται και ουδέτερες απαντήσεις. Η απόσταση, ωστόσο, από τον διεθνή μέσο όρο είναι αποκαλυπτική.
Στο συνέδριο, η καθηγήτρια Δάφνη Καϊτελίδου, πρόεδρος του Οργανισμού Διασφάλισης της Ποιότητας στην Υγεία, ανέδειξε μια ουσιαστική αντίφαση: οι ασθενείς αξιολογούν σχετικά θετικά τα αποτελέσματα της φροντίδας και εκφράζουν μεγαλύτερη ικανοποίηση από γιατρούς και νοσηλευτές, αλλά εμφανίζονται πολύ πιο επιφυλακτικοί απέναντι στο σύστημα συνολικά.
Η διάκριση αυτή έχει σημασία. Ο ασθενής μπορεί να εμπιστεύεται τον γιατρό του, αλλά να μην είναι βέβαιος ότι θα εξασφαλίσει εγκαίρως την επόμενη εξέταση, ότι οι υπηρεσίες θα επικοινωνήσουν μεταξύ τους ή ότι θα μπορέσει να συνεχίσει απρόσκοπτα τη θεραπεία του.
Δεν είναι τυχαίο ότι μόλις το 47% των χρονίως πασχόντων στην Ελλάδα αναφέρει καλό συντονισμό της φροντίδας, έναντι 59% στον ΟΟΣΑ.
Η εμπιστοσύνη δεν κλονίζεται αναγκαστικά στο εξεταστήριο. Μπορεί να κλονίζεται στις αναμονές, στις διαδοχικές παραπομπές και στην προσπάθεια του ασθενούς να οργανώσει μόνος του μια θεραπεία που θα έπρεπε να υποστηρίζεται από το σύστημα.
Η αρρώστια ως οικονομικός κίνδυνος
Το δεύτερο εύρημα είναι εξίσου ανησυχητικό. Σύμφωνα με τη μελέτη του ΠΟΥ που παρουσίασε ο καθηγητής Χαράλαμπος Οικονόμου, περίπου 400.000 νοικοκυριά, ποσοστό 9,5% του συνόλου, αντιμετώπισαν το 2023 καταστροφικές δαπάνες υγείας.
Ο όρος έχει συγκεκριμένο περιεχόμενο. Περιγράφει άμεσες πληρωμές για περίθαλψη τόσο υψηλές σε σχέση με τους διαθέσιμους οικονομικούς πόρους, ώστε να περιορίζεται η δυνατότητα κάλυψης άλλων βασικών αναγκών.
Το πιο αποκαλυπτικό στοιχείο είναι η κοινωνική κατανομή αυτής της επιβάρυνσης. Σχεδόν τα δύο τρίτα των νοικοκυριών που αντιμετώπισαν καταστροφικές δαπάνες ανήκαν στο φτωχότερο πέμπτο του πληθυσμού, με βάση την καταναλωτική τους δαπάνη.
Η ασθένεια δεν κάνει εισοδηματικές διακρίσεις. Η δυνατότητα αντιμετώπισής της, όμως, εξακολουθεί να εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από το πορτοφόλι.
Αυτή η ανισότητα αποτυπώνεται και στη χρηματοδότηση της περίθαλψης. Το 2023, οι άμεσες πληρωμές των ελληνικών νοικοκυριών αντιστοιχούσαν περίπου στο 34% της συνολικής δαπάνης υγείας, περισσότερο από το διπλάσιο του ευρωπαϊκού μέσου όρου.
Η δημόσια ασφαλιστική κάλυψη, επομένως, δεν αποτρέπει ένα σημαντικό μέρος του κόστους από το να καταλήγει απευθείας στον ασθενή.
Για έναν άνθρωπο με άνετο εισόδημα, μια ιδιωτική εξέταση μπορεί να είναι μια ενοχλητική επιβάρυνση. Για έναν χαμηλόμισθο ή συνταξιούχο, μπορεί να σημαίνει ότι θα περιορίσει άλλες αναγκαίες δαπάνες.
354 ευρώ τον μήνα για μια χρόνια πάθηση
Το πραγματικό βάρος αποτυπώνεται ακόμη καθαρότερα σε προκαταρκτικά ευρήματα μελέτης για ανθρώπους με νόσο Crohn και ελκώδη κολίτιδα, τα οποία παρουσιάστηκαν στο συνέδριο από τον Γιώργο Γουρζουλίδη.
Το 97% των συμμετεχόντων ανέφερε ιδιωτικές δαπάνες υγείας, με μέσο μηνιαίο κόστος 354 ευρώ. Τέσσερις στους δέκα δήλωσαν ότι διαθέτουν περισσότερο από το ένα τέταρτο του εισοδήματός τους για ανάγκες που σχετίζονται με την ασθένειά τους.
Τα στοιχεία αφορούν συγκεκριμένη ομάδα ασθενών και δεν μπορούν να γενικευτούν σε όλους τους χρονίως πάσχοντες. Δείχνουν, όμως, πόσο σύνθετο μπορεί να είναι το κόστος μιας χρόνιας νόσου.
Δεν πρόκειται μόνο για φάρμακα και εξετάσεις. Περιλαμβάνονται μετακινήσεις, διατροφική υποστήριξη, ψυχολογική φροντίδα και υπηρεσίες που δεν καλύπτονται πάντοτε επαρκώς.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε στο συνέδριο εκπρόσωπος της MSD, οι ιδιωτικές πληρωμές των ασθενών για φάρμακα αυξήθηκαν από 416 εκατομμύρια ευρώ το 2012 σε εκτιμώμενα 810 εκατομμύρια το 2024. Το ποσό σχεδόν διπλασιάστηκε μέσα σε δώδεκα χρόνια.
Η πρόεδρος της Ένωσης Ασθενών Ελλάδας, Μέμη Τσεκούρα, επισήμανε ότι η οικονομική επιβάρυνση μπορεί να οδηγήσει ακόμη και στη διακοπή θεραπειών. Ανέδειξε επίσης ένα λιγότερο ορατό πρόβλημα: μια εξέταση μπορεί να παρέχεται δωρεάν, αλλά να παραμένει απρόσιτη για τον άνθρωπο που δεν έχει χρήματα να μετακινηθεί μέχρι τη δομή όπου πραγματοποιείται.
Η πραγματική πρόσβαση στην υγεία δεν κρίνεται μόνο από το αν μια υπηρεσία αποζημιώνεται. Κρίνεται και από το αν ο ασθενής μπορεί πράγματι να τη χρησιμοποιήσει.
Το εξιτήριο δεν σβήνει την οικονομική επιβάρυνση
Η αδυναμία οργανωμένης φροντίδας και η οικονομική επιβάρυνση συναντώνται ξανά στο πεδίο της αποκατάστασης.
Σύμφωνα με στοιχεία που παρουσίασε ο καθηγητής Παύλος Μυριανθεύς, στη χώρα λειτουργούν μόλις 148 δημόσιες κλίνες αποκατάστασης, με βάση την καταγραφή που επικαλέστηκε.
Για ανθρώπους που αναρρώνουν από σοβαρά νοσήματα, ατυχήματα ή παρατεταμένη νοσηλεία, η θεραπεία δεν ολοκληρώνεται με το εξιτήριο.
Όταν οι δημόσιες δυνατότητες δεν επαρκούν, οι οικογένειες αναλαμβάνουν ένα μέρος της ευθύνης. Πληρώνουν ιδιωτικές υπηρεσίες, περιορίζουν την εργασία τους για να φροντίσουν έναν συγγενή ή δυσκολεύονται να εξασφαλίσουν τη συνέχιση της αποκατάστασης.
Έτσι, οι ελλείψεις του συστήματος δεν εξαφανίζονται. Μεταφέρονται στα σπίτια των ασθενών, μαζί με το οικονομικό και πρακτικό τους κόστος.
Ο εκσυγχρονισμός πρέπει να φτάσει στον ασθενή
Στο ίδιο συνέδριο παρουσιάστηκαν και παρεμβάσεις που βρίσκονται σε εξέλιξη. Σύμφωνα με τη διοίκηση της ΗΔΙΚΑ, 100 από τα 120 νοσοκομεία έχουν διασυνδεθεί με τον Εθνικό Ηλεκτρονικό Φάκελο Υγείας, με στόχο την ολοκλήρωση της διαδικασίας έως το τέλος του 2026.
Η ψηφιακή διασύνδεση αποτελεί αναγκαία υποδομή. Δεν εγγυάται, όμως, από μόνη της καλύτερο συντονισμό, μικρότερες αναμονές ή οικονομικά προσιτή περίθαλψη.
Αντίστοιχα, η διοίκηση του ΕΟΠΥΥ ανακοίνωσε ότι εξετάζεται αναθεώρηση του κανονισμού παροχών, με συμμετοχή εκπροσώπων των ασθενών.
Στο συνέδριο κατατέθηκαν και συγκεκριμένες προτάσεις για όσους ζουν με δύο ή περισσότερα χρόνια νοσήματα: μείωση της φαρμακευτικής συμμετοχής στο 10% ή θέσπιση ανώτατου ετήσιου ορίου 250 ευρώ. Οι εκτιμήσεις που παρουσιάστηκαν υπολογίζουν το ετήσιο κόστος των δύο εναλλακτικών μέτρων σε 120 και 160 εκατομμύρια ευρώ αντίστοιχα.
Πρόκειται για προτάσεις, όχι για αποφασισμένα μέτρα. Δείχνουν, ωστόσο, ότι η συζήτηση μπορεί να προχωρήσει πέρα από τις γενικές εξαγγελίες, σε συγκεκριμένες επιλογές χρηματοδότησης και προστασίας των ασθενών.
Το ζητούμενο δεν είναι να επιλεγεί ανάμεσα στον εκσυγχρονισμό των υποδομών και στη μείωση της οικονομικής επιβάρυνσης. Ένα αποτελεσματικό δημόσιο σύστημα υγείας χρειάζεται και τα δύο.
Τα ευρήματα του ΟΟΣΑ και του ΠΟΥ δεν περιγράφουν απλώς δύο προβληματικούς δείκτες. Περιγράφουν μια βαθύτερη αντίφαση: οι πολίτες καλούνται να εμπιστευτούν ένα σύστημα που συχνά τους αφήνει να επωμιστούν σημαντικό μέρος της ευθύνης και του κόστους της περίθαλψής τους.
Η εμπιστοσύνη δεν αποκαθίσταται με ανακοινώσεις. Ούτε η οικονομική προστασία εξασφαλίζεται επειδή μια υπηρεσία χαρακτηρίζεται δημόσια.
Και οι δύο κρίνονται εκεί όπου η πολιτική υγείας συναντά τον άνθρωπο που αρρωσταίνει: στην έγκαιρη φροντίδα που θα λάβει και στα χρήματα που δεν θα χρειαστεί να στερηθεί για να την εξασφαλίσει.
