Στις γειτονιές δεν έβλεπε κανείς τις εκατοντάδες εταιρείες που περιγράφει σήμερα η αστυνομική δικογραφία. Έβλεπε έναν καινούργιο φούρνο, μια μεγάλη ταμπέλα, προσφορές και ψωμί στα 50 λεπτά. Λίγα μέτρα παραπέρα, ο παραδοσιακός αρτοποιός προσπαθούσε να πουλήσει το δικό του στα 80, μετρώντας κάθε κιλό αλεύρι, κάθε λογαριασμό ρεύματος, κάθε ευρώ που έμενε στο ταμείο.
Τη διαφορά αυτή περιέγραψε η πρόεδρος της Ομοσπονδίας Αρτοποιών, Ελισάβετ Κουκουμέρια, μιλώντας για τον ανταγωνισμό με το «Χωριάτικο». Και οι αποκαλύψεις που ακολούθησαν για την αλυσίδα, όπως και για την Pizza Fan, έφεραν στην επιφάνεια κάτι πολύ σοβαρότερο από δύο υποθέσεις πιθανής φοροδιαφυγής.
Έφεραν στο προσκήνιο μια αγορά όπου ο μικρός έδινε καθημερινά μάχη επιβίωσης, την ώρα που, σύμφωνα με τις αρχές, μέσα σε μεγάλα επιχειρηματικά δίκτυα λειτουργούσαν επί χρόνια οργανωμένοι μηχανισμοί αποφυγής οικονομικών υποχρεώσεων.
Κι ενώ το κράτος αναζητά πλέον δεκάδες εκατομμύρια ευρώ, κανείς δεν έχει υπολογίσει τι μπορεί να κόστισε αυτή η κατάσταση στις γειτονιές.
Η επέκταση και οι άνισοι όροι
Το «Χωριάτικο» δεν ήταν ένας ακόμη φούρνος. Ήδη από το 2010 διέθετε 29 καταστήματα, εταιρικά και franchise, με κεντρική παραγωγή και οργανωμένη διανομή. Αργότερα διατηρούσε περισσότερα από 25 σημεία, ενώ σήμερα στην ιστοσελίδα του εμφανίζονται εννέα.
Η Pizza Fan δημιούργησε ένα ακόμη μεγαλύτερο δίκτυο: περίπου 110 καταστήματα σε ολόκληρη τη χώρα, τα περισσότερα μέσω franchise, με περισσότερες από πέντε εκατομμύρια παραγγελίες τον χρόνο.
Αυτή η εξάπλωση είχε πραγματικό αποτύπωμα στην αγορά. Κάθε καινούργιο κατάστημα διεκδικούσε το ίδιο πελατολόγιο με τις επιχειρήσεις που λειτουργούσαν ήδη στη γειτονιά. Η αλυσίδα μπορούσε να διαφημίζεται πανελλαδικά, να αγοράζει πρώτες ύλες μαζικά και να οργανώνει διαρκείς προσφορές. Ο συνοικιακός φούρνος και η μικρή πιτσαρία έπρεπε να απαντήσουν με τα δικά τους, περιορισμένα μέσα.
Μέχρι εδώ, μιλάμε για τις ανισότητες που συνεπάγεται το διαφορετικό μέγεθος των επιχειρήσεων. Όταν, όμως, οι αρχές αποκαλύπτουν ενδείξεις συστηματικής μη καταβολής φόρων και εισφορών, το ερώτημα αλλάζει.
Δεν εξετάζουμε πλέον μόνο ποιος μπορούσε να πουλήσει φθηνότερα. Εξετάζουμε αν όλοι ανταγωνίζονταν με το ίδιο πραγματικό κόστος.
Τα εκατομμύρια πίσω από τις προσφορές
Στην υπόθεση «Χωριάτικο», η ΕΛ.ΑΣ. περιγράφει ένα πολυσύνθετο σχήμα 430 αλληλοσυνδεόμενων εταιρειών, από τις οποίες 340 φέρονται να αξιοποιούνταν για την αποφυγή φορολογικών, ασφαλιστικών και άλλων υποχρεώσεων.
Οι καταγεγραμμένες απαιτητές οφειλές του ευρύτερου δικτύου έφταναν τα 95,5 εκατομμύρια ευρώ. Οι εταιρείες αυτές δεν ήταν 430 φούρνοι. Αφορούσαν ένα πολύ μεγαλύτερο επιχειρηματικό σύστημα, με δραστηριότητες σε διαφορετικούς κλάδους.
Στην Pizza Fan, η έρευνα εντόπισε έναν άλλο μηχανισμό: πληρωμένες παραγγελίες φέρονται να καταχωρίζονταν ως «κεράσματα», χωρίς να εκδίδονται αποδείξεις. Σύμφωνα με την Αστυνομία, περίπου το 20% των παραγγελιών μπορούσε να περνά από αυτή τη διαδικασία, με την εκτιμώμενη φορολογική ζημιά να ξεπερνά τα 35 εκατομμύρια ευρώ.
Η εταιρεία αμφισβητεί τον υπολογισμό, ενώ οι ευθύνες στις δύο υποθέσεις παραμένουν αντικείμενο δικαστικής διερεύνησης.
Υπάρχει, όμως, μια οικονομική πραγματικότητα που δεν σηκώνει ωραιοποιήσεις. Μια επιχείρηση που δεν αποδίδει τις υποχρεώσεις της μπορεί να διατηρεί κεφάλαια τα οποία ο συνεπής ανταγωνιστής της έχει ήδη καταβάλει. Κεφάλαια που μπορούν να ενισχύσουν τη ρευστότητα και την αντοχή της στον ανταγωνισμό.
Δεν έχει αποδειχθεί ότι τα ποσά των συγκεκριμένων υποθέσεων χρηματοδότησαν προσφορές ή επεκτάσεις. Αν όμως επιβεβαιωθούν οι μηχανισμοί που περιγράφονται, θα πρόκειται για μια ουσιαστική οικονομική ανισότητα, με πιθανές συνέπειες πολύ πέρα από τους λογαριασμούς της Εφορίας.
Οι χαμένοι δεν εμφανίζονται στις δικογραφίες
Σύμφωνα με την Ομοσπονδία Αρτοποιών Ελλάδος, 1.500 παραδοσιακά αρτοποιεία έκλεισαν μέσα σε μία τριετία, τα 1.200 εξαιτίας οικονομικών δυσκολιών.
Η Κουκουμέρια υποστηρίζει ότι ανάμεσα στα πρώτα που λύγισαν από τον ανταγωνισμό του «Χωριάτικου» ήταν καταστήματα που βρίσκονταν κοντά στα σημεία πώλησής του.
Αυτός ο ισχυρισμός χρειάζεται συγκεκριμένη τεκμηρίωση. Δεν γνωρίζουμε πόσα από τα λουκέτα οφείλονται στον ανταγωνισμό των μεγάλων αλυσίδων και ακόμη λιγότερο πόσα συνδέονται με τις ερευνώμενες παραβάσεις.
Γνωρίζουμε, όμως, ότι για έναν μικρό επαγγελματία η απώλεια πελατών δεν είναι μια πρόσκαιρη κάμψη σε κάποιον ισολογισμό. Μπορεί να σημαίνει ότι δεν βγαίνει ο επόμενος μήνας. Ότι δεν υπάρχει περιθώριο για έναν ακόμη εργαζόμενο. Ότι ένα μαγαζί που συντηρούσε μια οικογένεια επί δεκαετίες παύει να υπάρχει.
Και δεν πρόκειται για κάποια ρομαντική υπεράσπιση του μικρού απέναντι στον μεγάλο. Ο συνοικιακός επαγγελματίας δεν είναι εξ ορισμού συνεπής ούτε μια μεγάλη αλυσίδα παρανομεί επειδή έχει πολλά καταστήματα.
Το ζήτημα είναι ότι ο ανταγωνισμός παύει να είναι δίκαιος όταν κάποιοι ενδέχεται να διαθέτουν οικονομικό πλεονέκτημα από υποχρεώσεις που δεν εκπληρώνουν, ενώ οι υπόλοιποι πληρώνουν κανονικά.
Ένα κράτος αυστηρό, αλλά για ποιους;
Εδώ βρίσκεται και η πολιτική διάσταση. Η κυβέρνηση επιβάλλει τεκμαρτή φορολόγηση στους αυτοαπασχολούμενους, θεωρώντας ότι μπορούν να έχουν εισόδημα μεγαλύτερο από αυτό που δηλώνουν. Για τον μικρό επαγγελματία, η φορολογική διοίκηση υπολογίζει ακόμη και όσα εκτιμά πως θα έπρεπε να έχει κερδίσει.
Την ίδια ώρα, στις δύο μεγάλες υποθέσεις οι αρχές ερευνούν πρακτικές που φέρονται να είχαν ξεκινήσει τουλάχιστον από το 2016.
Δεν αρκεί, επομένως, να ανακοινώνονται συλλήψεις και να καταγράφονται εντυπωσιακά ποσά. Χρειάζεται να εξηγηθεί γιατί η συσσώρευση των οφειλών και οι πρακτικές που ερευνώνται δεν ανακόπηκαν νωρίτερα.
Η έρευνα της ΑΑΔΕ για ενδεχόμενη εσωτερική πληροφόρηση προς ελεγχόμενες επιχειρήσεις κάνει τα ερωτήματα ακόμη σοβαρότερα, χωρίς βέβαια να προδικάζει ευθύνες υπαλλήλων.
Υπάρχει και μια δεύτερη αδικία που δεν πρέπει να χαθεί: οι εργαζόμενοι και οι ανεξάρτητοι επιχειρηματίες των franchise. Στην Pizza Fan, περίπου 2.500 άνθρωποι βρέθηκαν αντιμέτωποι με την αβεβαιότητα. Πολλοί συνεργάτες είχαν επενδύσει δικά τους χρήματα σε καταστήματα που εξαρτώνταν από το κεντρικό σύστημα παραγγελιών. Δεν είναι δυνατόν να χρεωθούν συλλογικά αποφάσεις συγκεκριμένων προσώπων.
Η ζημιά, επομένως, απλώνεται και προς τις δύο κατευθύνσεις: στους μικρούς ανταγωνιστές που ενδέχεται να πιέστηκαν από άνισους όρους και στους ανθρώπους που εργάζονταν μέσα στα ίδια τα δίκτυα.
Το Δημόσιο έχει τη δυνατότητα να καταλογίσει τους φόρους που δεν εισπράχθηκαν. Δεν υπάρχει, όμως, αντίστοιχος μηχανισμός που θα επιστρέψει σε έναν μικρό επαγγελματία την πελατεία που έχασε, τα χρόνια που πάλεψε ή το μαγαζί που αναγκάστηκε να κλείσει.
Και γι’ αυτό το πραγματικό ερώτημα δεν είναι μόνο πόσα εκατομμύρια μπορεί να στερήθηκαν τα δημόσια ταμεία. Είναι πόσοι άνθρωποι πλήρωσαν έναν λογαριασμό που δεν ήταν δικός τους — και αν η πολιτεία έκανε εγκαίρως όσα όφειλε για να τους προστατεύσει.
