Δεκατέσσερα χρόνια πολιτικής κυριαρχίας δεν άντεξαν απέναντι σε ένα κίνημα που γεννήθηκε από την οργή για δεκαέξι νεκρούς. Οι φοιτητές της Σερβίας πέτυχαν αυτό που η παραδοσιακή αντιπολίτευση αποτύγχανε επί χρόνια: μετέτρεψαν την κοινωνική αγανάκτηση σε πλειοψηφικό πολιτικό ρεύμα και οδήγησαν την παράταξη του Αλεξάνταρ Βούτσιτς σε εκλογική ήττα.
Με περίπου 53% των ψήφων και 140 από τις 250 κοινοβουλευτικές έδρες, σύμφωνα με τα έως τώρα αποτελέσματα, η Φοιτητική Λίστα εξασφάλισε αυτοδύναμη πλειοψηφία. Το ενδιαφέρον, ωστόσο, δεν περιορίζεται στο αποτέλεσμα. Βρίσκεται κυρίως στον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνική κινητοποίηση εξελίχθηκε σε πολιτική εναλλακτική, χωρίς να υιοθετήσει τις παραδοσιακές δομές εξουσίας.
Όταν η διαφθορά αποκτά ανθρώπινο κόστος
Η κατάρρευση του στεγάστρου στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ, την 1η Νοεμβρίου 2024, δεν αντιμετωπίστηκε ως ένα ακόμη τραγικό δυστύχημα. Οι δεκαέξι νεκροί έγιναν το σύμβολο ενός κράτους όπου η αδιαφάνεια, οι πολιτικές εξαρτήσεις και η απουσία λογοδοσίας είχαν πάψει να αποτελούν αφηρημένες καταγγελίες.
Οι φοιτητές συνέδεσαν την απαίτηση για δικαιοσύνη με τη λειτουργία ολόκληρου του πολιτικού συστήματος. Μέσα από καταλήψεις πανεπιστημίων, τοπικές συνελεύσεις και κινητοποιήσεις που απλώθηκαν πέρα από το Βελιγράδι, προσέγγισαν εργαζομένους, αγρότες και πολίτες διαφορετικών πολιτικών καταβολών.
Το κίνημα δεν αναζήτησε έναν νέο ηγέτη για να αντιπαρατεθεί στον Βούτσιτς. Αμφισβήτησε την ίδια τη συγκέντρωση εξουσίας γύρω από ένα πρόσωπο, επιδιώκοντας να συγκροτήσει μια συλλογική πολιτική απάντηση.
Ένα ψηφοδέλτιο χωρίς αρχηγό
Από αυτή τη διαδικασία προέκυψε η Φοιτητική Λίστα. Δεν αποτελεί συμβατικό κόμμα με πρόεδρο, κεντρική ηγεσία και καθιερωμένη κομματική ιεραρχία. Συγκροτήθηκε ως εκλογική πρωτοβουλία πολιτών, με τους υποψηφίους να προτείνονται από πανεπιστημιακές συνελεύσεις και τις επιλογές να συζητούνται συλλογικά.
Το ψηφοδέλτιο των 250 υποψηφίων περιλαμβάνει πανεπιστημιακούς, επιστήμονες, γιατρούς, καλλιτέχνες, αγρότες και προσωπικότητες του αθλητισμού. Ανάμεσά τους βρίσκεται και ο γνώριμος στο ελληνικό κοινό Ντέγιαν Μποντιρόγκα. Κανένας εν ενεργεία φοιτητής δεν διεκδίκησε κοινοβουλευτική έδρα, ενώ οι κανόνες επιλογής απέκλειαν στελέχη των καθιερωμένων κυβερνητικών και κοινοβουλευτικών κομμάτων.
Επικεφαλής του ψηφοδελτίου είναι ο καρδιολόγος και καθηγητής Ιλίγια Σρντάνοβιτς, χωρίς αυτό να τον καθιστά αρχηγό του κινήματος. Η Λίστα δεν έχει ακόμη ανακοινώσει ποιον προορίζει για πρωθυπουργό.
Πρόκειται για μια συνειδητή απόπειρα αποφυγής της προσωποπαγούς πολιτικής. Οι φοιτητές επέλεξαν να λειτουργήσουν ως οργανωτές και εγγυητές μιας συλλογικής προσπάθειας, παραχωρώντας την κοινοβουλευτική εκπροσώπηση σε πρόσωπα από την κοινωνία.
Η Λίστα διαθέτει πρόγραμμα έντεκα σημείων για τη Δικαιοσύνη, τη διαφθορά, την παιδεία, την εργασία και την υγεία, με συγκεκριμένες προτάσεις για προσιτή κατοικία, περιορισμό της εργασιακής επισφάλειας και ενίσχυση των δημόσιων υπηρεσιών. Δεν έφερε, ωστόσο, στο επίκεντρο τις βαθύτερες διαφωνίες για το Κόσοβο, τη Ρωσία και την ευρωπαϊκή προοπτική της χώρας.
Η επιτυχία της στηρίχθηκε και σε αυτή την ισορροπία: αρκετά συγκεκριμένη ώστε να διεκδικεί την εξουσία, αρκετά ευρεία ώστε να χωρά διαφορετικές πολιτικές αντιλήψεις.
Η κάλπη δεν αλλάζει από μόνη της το κράτος
Η εκλογική ήττα του Βούτσιτς δεν διαλύει αυτομάτως τους μηχανισμούς που οικοδομήθηκαν κατά τη μακρά διακυβέρνησή του. Οι πελατειακές σχέσεις, η επιρροή στη δημόσια διοίκηση, οι εξαρτήσεις των μέσων ενημέρωσης και τα προβλήματα ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης δεν εξαφανίζονται με την αλλαγή της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας.
Η μεγαλύτερη πρόκληση για τη Φοιτητική Λίστα είναι πλέον να μεταφέρει στους θεσμούς τις αρχές που έδωσαν δύναμη στο κίνημα. Οι ανοιχτές συνελεύσεις, η συλλογική λήψη αποφάσεων και η άρνηση της προσωποπαγούς εξουσίας δεν υπήρξαν απλώς οργανωτικές επιλογές. Αποτέλεσαν μια διαφορετική αντίληψη για τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να ασκείται η πολιτική.
Μένει να φανεί πώς θα λειτουργήσει αυτό το πρωτόγνωρο εγχείρημα στην πράξη, ιδιαίτερα όταν προκύπτουν διαφωνίες ανάμεσα στις φοιτητικές συνελεύσεις και στους εκλεγμένους εκπροσώπους ή όταν απαιτούνται άμεσες κυβερνητικές αποφάσεις. Πρόκειται για μια διαδικασία χωρίς έτοιμες συνταγές, που θα διαμορφωθεί μέσα από την ίδια την εμπειρία της διακυβέρνησης.
Το ουσιαστικό στοίχημα δεν είναι να προσαρμοστεί το κίνημα στις παθογένειες του πολιτικού συστήματος, αλλά να καταφέρει να τις αλλάξει. Να κατοχυρώσει τη διαφάνεια, τη λογοδοσία και την ανεξαρτησία των θεσμών, ώστε η εξουσία να πάψει να αποτελεί προνόμιο όσων την κατέχουν και να υπόκειται σε πραγματικό κοινωνικό έλεγχο.
Η ευρωπαϊκή αντίφαση
Η σερβική ανατροπή αναδεικνύει και την αμφισημία της ευρωπαϊκής πολιτικής στα Βαλκάνια. Επί χρόνια, σημαντικές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις αντιμετώπιζαν τον Βούτσιτς ως εγγυητή της περιφερειακής σταθερότητας, παρά τις καταγγελίες για τον περιορισμό των δημοκρατικών ελευθεριών.
Η Φοιτητική Λίστα, από την πλευρά της, δεν συγκροτήθηκε ως ένα αμιγώς φιλοευρωπαϊκό πολιτικό μέτωπο. Η δυναμική της προέκυψε πρωτίστως από την απαίτηση για δικαιοσύνη και τη συσσωρευμένη δυσαρέσκεια απέναντι στον τρόπο άσκησης της εξουσίας.
Η Σερβία απέδειξε ότι ακόμη και ένα βαθιά εδραιωμένο πολιτικό σύστημα μπορεί να χάσει την κοινωνική του νομιμοποίηση. Οι φοιτητές άνοιξαν πλέον τον δρόμο για κάτι σημαντικότερο από την εναλλαγή στην κυβέρνηση: την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς.
Η μεγαλύτερη επιτυχία τους δεν θα είναι μόνο ότι νίκησαν τον Βούτσιτς. Θα είναι να καταφέρουν ώστε κανένας επόμενος ηγέτης να μην αποκτήσει την εξουσία που συγκέντρωσε εκείνος.
